با همکاری انجمن علمی دانشجویی الهیات و معاونت پژوهشی دانشکده برگزار شد؛ دوره آموزشی مقاله‌نویسی به‌شیوه دانشنامه‌ای (سطح مقدماتی)

 | تاریخ ارسال: 1402/1/13 | 
به‌ همت معاونت پژوهشی دانشکده الهیات و معارف اسلامی و ارشاد دانشگاه امام صادق علیه السلام و انجمن علمی دانشجویی الهیات، دوره اول آموزشی مقاله‌نویسی به‌شیوه دانشنامه‌ای (سطح مقدماتی) با حضور دکتر سعید زعفرانی‌زاده (عضو هیأت علمی بنیاد دائره المعارف اسلامی) با مشارکت جمعی از علاقه‌مندان به موضوع در تاریخ پنجشنبه و جمعه ۳۰ و ۳۱ تیرماه ۱۴۰۱ از ساعت ۱۸ تا ۲۰ به صورت مجازی برگزار گردید.

دکتر سعید زعفرانی‌زاده در ابتدا با اشاره به معنای واژه Encyclopedia ، آن را متشکل از دو واژه لاتین به‌معنای دایره آموزش دانست و گفت: دایره‌المعارف‌ها کتب مرجعی هستند که اطلاعات جامعی را به‌طور فشرده در اختیار قرار می‌دهد. این کتب برای نخستین بار در جهان اسلام از حدود سده سوم که نهضت ترجمه رونق گرفت، ظهور یافت. پس از ورود این حجم از دانش‌ها در جهان اسلام، دانشمندان مسلمان تصمیم به طبقه‌بندی علوم و سامان‌دهی به آن‌ها برآمدند. لذا در سده‌های سوم تا دهم، آثاری مانند کتب فهارس و طبقات به دسته‌بندی دانش‌های گوناگون می پرداخت و بنیان‌های دانشنامه‌ها را پایه گذاشت. سپس در عصر روشنگری بود که نگارش کتب دانشنامه‌ای (یعنی گردآوردن دانش‌ها) رواج پیدا کرد؛ با این تفاوت که این کتب جدید به دنبال عمومی کردن علم بود، ولی کتب قدیم تنها برای اهل علم تألیف می‌گشت. همچنین، این دانشنامه‌های جدید یک کارِ گروهی بود، در حالی که نمونه‌های قدیم نوشته یک شخص بود.
به گفته دکتر زعفرانی‌زاده، پس از انباشت دانش پژوهش‌های خاورشناسان، این محصولات در قالب دایره‌المعارف اسلام(Encyclopedia of Islam)  در هلند چاپ شد. اسلام‌پژوهان غربی در موضوعات مختلف آراء خود را عرضه و در مقالاتی مختصر بیان کردند. پس از گذشت چند سال، ویراست دوم این دایره‌المعارف تدوین شد تا تحقیقات جدید اسلام‌پژوهی غربی را دربرداشته باشد. این دایره‌المعارف که به جهان اسلام رسید، نقدهای عالمان مسلمان را در پی داشت. با وجود این، گروهی دیگر به ترجمه این آثار پرداختند و گاهی مقالات آن را با برخی اصلاحات به چاپ رساندند. دانشنامه ایران و اسلام تلاشی برای ترجمه و تصحیح آن دایره‌المعارف مذکور بود. البته امروزه دایره‌المعارف قرآن (Encyclopedia of Quran) نیز تدوین و به فارسی ترجمه شده است.
پس از اشاره به شماری از دانشنامه‌های ایرانی، دکتر زعفرانی‌زاده درباره نهضت اقبال عمومی مردم پس از انقلاب به اسلام‌شناسی و در پی آن، نگارش دانشنامه‌های مرتبط سخن گفت و افزود: در حال حاضر، حرکتی برای تألیف دانشنامه‌ها شکل گرفته و امروزه بالغ بر ۲۵۰ مورد در ایران در دست انجام است. از این میان، سه دانشنامه مهم به اسلام‌شناسی اختصاص دارد؛ نخستین دانشنامه را کاظم موسوی بجنوردی آغاز کرد، سپس دانشنامه جهان اسلام (سابقا دانشنامه ایران و اسلام) شروع شد، که این دو هنوز پایان نیافته است، و نهایتا دایره‌المعارف تشیع توسط بهاءالدین خرمشاهی و همکاران وی تألیف گردید.
در ارتباط با دانشنامه‌های نوین دکتر زعفرانی‌زاده بیان داشت: این دایره‌المعارف‌ها کوشش‌هایی گروهی است و به‌علت گستردگی علوم امکان نگارش فردی آن‌ها نیست. این کار خود سبب افزایش دقت و کیفیت آن محصول نهایی می‌گردد. نیز، دانشنامه‌های نوین معمولا از سوی نهادهای سفارش‌دهنده پشتیبانی می‌شود که این سازمان‌ها پیش از آغاز نگارش به تهیه فهرست مداخل مورد نیاز و طرح کامل آن‌ها اهتمام دارند. اما از فواید این دانشنامه‌ها این است که برای آشنایی کلی با یک موضوع یا یک رشته تخصصی به کار می‌آید.
در ادامه، سخنران محترم به سازوکار اداری دانشنامه جهان اسلام اشاره داشت و درباره شیوه نگارش آن چنین گفت: پیش از آغاز تألیف یک دایره‌المعارف، ابتداء مدخل‌گزینی صورت می‌گیرد و بر اساس منابع علمی مختلف، عناوین مشخص برای دانشنامه تهیه می‌شود. سپس حجم مورد نیاز (بین ۳۰۰ تا ۱۰.۰۰۰ واژه) برای هر مدخل تعیین می‌شود تا سفارش تألیف آن به مؤلفان داده شود. آنگاه برآورد اولیه از مجلدات چاپی و هزینه تدوین و زمان تقریبی برای پایان کار انجام می‌گیرد. در ادامه، گروه‌های علمی از متخصصان مرتبط تشکیل می‌گردد تا به تدوین مقالات بپردازند و آن‌ها را در چارچوب معیّن بنویسند. گاهی سفارش مقالات به متخصصانی از بیرون مرکز سپرده شده و پس از آن توسط اعضای گروه دانشنامه‌نگاران ویرایش می‌شود. همچنین، ویرایش‌هایی برای یکسان‌سازی اصطلاحات و اسامی اعلام انجام می‌گیرد و ضبط کلمات دشوار صورت می‌پذیرد. در نهایت، ماحصل این تلاش‌ها در مجلدات چاپی دانشنامه جهان اسلام به چشم می‌خورَد.
اما در دومین جلسه از این دوره، دکتر زعفرانی‌زاده ابتدا به خواندن مقالات دایره‌المعارفی در جهت آشنایی بیشتر با روش نگارش آن‌ها توصیه نمود و افزود: گام اول نگارش، مراجعه به منابع است. برخی بنیادهای دایره‌المعارفی دارای بخشی به‌عنوان پرونده‌های علمی هستند که محققان در آغاز به این بخش مراجعه نموده و مطالب ضروری اولیه را از آنجا تهیه می‌کنند. در میان منابع، آثار کهن از اهمیت بالاتری برخوردار است و هنگام ارجاع‌دهی نیز ترتیب تاریخی الزامی می‌باشد. ضمن آنکه خود مرجع باید مرتبط با مطلب باشد و برای مثال برای ارجاع یک حدیث از کتب روایی قدماء استفاده نمود، نه تفاسیر متأخرین. البته یکی از منابع مهم، دیگر دانشنامه‌هایی است که پیشتر تألیف شده است و باید این آثار را نیز مورد توجه قرار داد.
سپس دکتر زعفرانی‌زاده توضیحاتی درباره تفاوت مقالات دایره‌المعارفی با دیگر مقالات ارائه داد و گفت: زبان مقالات دایره‌المعارفی ساده و رسا است تا علم را در اختیار غیرمتخصصان قرار بدهد. به همین سبب، غالب جملات این مقالات کوتاه است تا خواندن و فهم آن دشوار نباشد. ویژگی دیگر، جامعیت و مانعیت در مداخل دایره‌المعارف‌هاست. به عبارتی، این مقالات از توضیحات بی‌ربط می‌پرهیزد و در عین حال تلاش می‌کند مطالب اصلی را جا نیاندازد. نیز، تکرار و مترادفات بی‌نقش در این مقالات پذیرفته نیست و تعارفات و تعابیر ادبی را نباید در این نوشتار آورد. علاوه بر این، در مقالات مذکور بر بی‌طرفی مؤلف تأکید می‌گردد تا این مهارت را در لحن خود بروز دهد. همچنین، این دسته از مقالات دارای ارجاعات درون‌دانشنامه‌ای است؛ به این معنی که هر گاه نیاز به شرح بیشتر باشد، به مدخل مرتبط با آن ارجاع داده می‌شود تا شبکه‌ای از دانش شکل بگیرد. ویژگی بعدی، سیر تاریخی در تألیف مطالب است که از آغاز تا دوران حاضر را دربرمی‌گیرد. ویژگی دیگر، ضرورت ارجاع‌دهی در هر مدعا -حتی امور به‌ظاهر واضح- است.
در ادامه این نشست، دکتر سعید زعفرانی‌زاده به ساختار مقالات دانشنامه‌ای پرداخت. به گفته ایشان، این مدخل‌ها با عنوان آغاز می‌شود و سپس معرّف (شناسه) به دنبال آن می‌آید. این معرّف یک عبارت یا حتی جمله کوتاه است که توضیح اولیه از عنوان می‌دهد. پس از این دو، بدنه مقاله می‌آید. بدنه مقالات می‌تواند کوتاه (بین ۳۰۰ تا ۱۰۰۰ واژه)، متوسط (بین ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ واژه)، بلند (بین ۳۰۰۰ تا ۱۰.۰۰۰ واژه) یا بسیار بلند باشد. مقالات بسیار بلند گاهی تألیف گروهی از نویسندگان و حتی چند متخصصانی از گروه‌های علمی مختلف است. بخش بعدی، فهرست منابع است که به‌ترتیب الفبایی نام مؤلف اثر تنظیم می‌گردد. در هر حال، مقالات دارای الگوهای متفاوتی هستند که پیش از تألیف تدوین می‌شود تا نویسنده بداند به چه نحوی مطلب را بررسی نماید. در پایان، دکتر زعفرانی زاده به نمونه‌ای از مقالات تألیفی خود در دانشنامه جهان اسلام اشاره داشتند و بخش‌هایی از آن را با آموزش‌های ارائه‌شده در این نشست تطبیق دادند.
 

دفعات مشاهده: 191 بار   |   دفعات چاپ: 40 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 0 بار   |   0 نظر