کارگاه آموزش پروپوزال نویسی

 | تاریخ ارسال: 1402/1/14 | 
به همت انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق علیه السلام  و با مشارکت معاونت پژوهشی دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد دانشگاه امام صادق علیه السلام ، کارگاه آموزشی با عنوان «کارگاه آموزش پروپوزال نویسی» با تدریس جناب آقای دکتر مرتضی سلمان‌نژاد مدیر کل همکاری‌های علمی و بین المللی معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه امام صادق علیه السلام در تاریخ ۱۴ و ۲۱ آذرماه ۱۴۰۱ از ساعت ۱۰ لغایت ۱۲ به صورت حضوری در دانشگاه امام صادق علیه السلام برگزار گردید.
اهم مباحث مطرح شده در کارگاه آموزش پروپوزال نویسی به شرح زیر می باشد:
مقدمه
سهل و ممتنع بودن پروپوزال نویسی به ویژه در انتخاب موضوع
پروپوزال نویسی به مثابه یک دانش، مهارت و هنر  
اقناع سازی انجام یک تحقیق؛ هدف نوشتن پروپوزال
شتابزدگی در انتخاب موضوع = تغییر چندباره موضوع
نوآوری؛ اصل اساسی در یک فعالیت پژوهشی (نوشتن پایان نامه)
ضرورت تولید یک دانایی جدید در پایان نامه
ضرورت محسوس بودن نوآوری در عنوان
انتخاب موضوع: استانداردها
آیا موضوع ارزش پژوهش دارد؟
آیا موضوع ظرفیت پژوهش دارد؟(وضعیت زندگی در کرات دیگر)
آیا پژوهشگر توانایی پرداختن به موضوع را دارد؟
آیا پژوهشگر به این موضوع علاقه نیز دارد؟
استانداردها: ارزش پژوهش
ملاک ها بر اساس اولویتها:
الف. متناسب با نیازهای روز جامعه
ب. راهگشا برای دیگر پژوهش ها
ارزش پژوهش: متناسب با نیازهای روز جامعه
الف. حل مسائل موجود در جامعه
نمونه: آسیب شناسی مدل های روان درمانی در کلینیک های روانپزشکی
نمونه در الهیات: راهکارهای افزایش اعتماد اجتماعی از منظر نصوص دینی
ضرورت اشراف نسبت به مسائل جامعه جهت فهم عمیق تر و پرداخت و حل آنها
ضرورت ورود در دیگر حوزه های علوم برای حل مسئله
ب. فرهنگ سازی برای بهبود شرایط
نمونه: تعامل با بیماری و بیمار بر اساس آموزه‌های قرآن و اهل بیت(ع)»
نمونه: الگوی قرآنی تعارف برای گفتگو میان فرهنگها
درنظر داشتن اقتضاء فضای فرهنگی جامعه و تلاش برای پاسخگویی به نیاز روز جامعه
تحلیل قرآنی خشونت اجتماعی/ تربیت مربی قرآن برای گروههای مختلف و ...
تلاش برای شناسایی فرهنگ قرآنی و آشناسازی جامعه با این فرهنگ
ج. دستیابی به برآوردی از شرایط
رعایت بهداشت؟ یا رفع بیماری؟ یا چکاپ و معاینه عمومی (از جنس ترسیم نقشه؟)
جهت دریافت و درک عمیق از صورت مسائل
نمونه ها:
تحلیل ظرفیتهای نهاد علم در تحقق کرسی های آزاداندیشی و نظریه پردازی 
سنجش ظرفیتهای اصول فقه در ساخت فقه حکومتی
سنجش ظرفیتهای فلسفه در علوم انسانی قرآن بنیان
دنبال کردن اولویت های پژوهشی نهادهای مرتبط با حوزه و علاقه مندی های دانشجویان
اولویت های پژوهشی پژوهشگاه مطالعه آموزش و پرورش
اولویت های پژوهشی سازمان صدا و سیما
اولویت های پژوهشی سازمان تبلیغات اسلامی
اولویت های پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی
اولویت های پژوهشی دیگر نهادها
ارزش پژوهش: راهگشایی دیگر تحقیقات
الف. توسعه روشهای تحقیق
برخی پژوهش ها قادرند یک نیاز روشی را برطرف کنند که در صدها پژوهش دیگر، این روش بتواند مورد استفاده قرار گیرد.
نمونه: استفاده از علامت های پزشکی قابل رؤیت و اسکن مغز برای بررسی جرم شناختی
نمونه الهیاتی: استفاده از روش تحلیل ریشه شناختی در فهم عمیقتر واژگان قرآنی
نمونه دیگر: روش موضوع‌شناسی پدیده‌های اجتماعی در فقه حکومتی

ب. حل مسائل پیچیده
در برخی موارد با حل مسئله ای بنیادین در حوزه الهیات، کمک کرده ایم که مسئله پیچیده ای را حل کنیم که از رهاورد آن چه بسا بتوان برای حل دیگر مسائل نیز بهره برد.
اهمیت موضوعات با صبغه تاریخی در راهگشایی حل مسئله برای دیگر تحقیقات
نمونه: تحلیل ماهیت ربای معاوضی برای دستیابی به مفهومی جامع از ربا
نمونه: پیجویی سنتهای املایی در نوشتار عربی مبتنی بر مصحف
نمونه: روایات اسلامی، نقل شفاهی یا مکتوب؟
ج. واضح کردن نقاط عطف
نمونه: جایگاه امام معصوم در اندیشه سیاسی شیعه در دوره صفوی
نمونه: مبانی کلامی اصول فقه امامیه با تکیه بر آراء شیخ مفید
نمونه: ویژگی های رده بندی موضوعی بحارالانوار و فرایند شکلگیری آن
نمونه: ایدئالیسم آلمانی در تاریخ فلسفه غرب (۱۷۸۱-۱۸۰۷م)
پدیداری گفتمان های جدید در یک دوره تاریخی به مثابه نقطه عطف
(گفتمان اصلاح طلبی اجتماعی و دینی و پدیداری ژانر تفاسیر اجتماعی)
ظرفیت پژوهش: بسنده بودن مواد اطلاعاتی
آیا مواد اطلاعاتی به اندازه کافی وجود دارد؟
نمونه: گونه شناسی فرق مسیحی و یهودی آستانه ظهور اسلام در عربستان
نمونه: تفردات دینی زردشتیان مهاجر به عربستان در عصر نزول قرآن کریم
نمونه: مطالعه تاریخی تطور مذاهب فقهی اهل سنت در نسبت با فقه امامیه
اساسا در پایان نامه باید روی موضوعی پژوهش کرد که بخشی از پژوهش قبلا انجام شده باشد.
ظرفیت پژوهش: وجود زمینه های روش شناختی
آیا به اندازه کافی در این موضوع روش داریم؟
نمونه: میزان پایبندی نماهنگ ها ناظر به تفسیر سوره های قرآن
نمونه: میزان پایبندی نگاره های بهزاد نسبت به عناصر قرآنی در تصویر قصص قرآنی
ترجیحا باید سراغ موضوعاتی رفت که یک روش کارشده از قبل در مورد آن وجود داشته باشد.
ظرفیت پژوهش: وجود زمینه های پژوهشی
موضوع به چه میزان توسط متخصصان و محققان مورد توجه علمی قرار گرفته و ابعاد مسئله روشن شده است؟
موضوع انتخابی نباید بیش از اندازه نو باشد که مایه گیجی پژوهشگر گردد.
ضرورت انتخاب تحقیقات تبیینی بجای تحقیقات اکتشافی؛ چه در تحقیقات اکتشافی اساسا هیچ چیزی روشن نیست و ما درصدد کشف آن مسئله هستیم. به رغم وضوح هدف و روشها تا حدودی، مسیر اصلا معلوم نیست (کریستف کلمب)
روند کار، مسیر را مشخص می کند. از این روست که ما در این نوع تحقیقات فرضیه هم نداریم (اختصاص فرضیه برای تحقیقات تبیینی)
ظرفیت پژوهش: امکان پل زدن به انفصال موضوع
آیا موضوع یک موضوع متصل و پیوسته است؟ آیا انفصالی در آن وجود دارد؟ در صورت انفصال، آیا میتوان آنها را به نوعی با هم متصل کرد؟
باید دقت داشت که موضوع با انشقاق و جدایی مواجه نباشد و امکان ارتباط روشمند بین عناصر تشکیل دهنده وجود داشته باشد.
نمونه: میزان تاثیر مواد درسی دوره متوسطه بر پایبندی جوانان نسبت به منافع ملی
توانایی های پژوهشگر: توانایی های علمی
الف. لزوم آگاهی به حوزه یا حوزه های دانشی مربوط (به ویژه برای موضوعات میان رشته ای)
نمونه: واکاوی زبانشناختی «مسرفین» در قرآن کریم و نسبت سنجی آن با نظریه های اقتصاد اسلامی
نمونه: پیجویی «اعتماد اجتماعی» در قرآن کریم بر اساس روش تحلیل مولفه ای
ب. محدود بودن رشته های درگیر
ترجیحا در پایان نامه کارشناسی ارشد باید از موضوعاتی که نیازمند چند رشته برای پژوهش هستند، اجتناب کرد.
نمونه: جامعه شناسی اقتصای در حوزه فقه
ج. آشنایی با روش یا روش های مورد نیاز
روش های تحلیل متن/ روش های تاریخی و ...
توانایی های پژوهشگر: توانایی های اجرایی
الف. امکان دسترسی به منابع مربوط به پژوهش
نمونه: کیفیت کتاب نسخه های خطی قرآن کریم در قرن های ۱ و ۲ق
ب. برخورداری از حمایت های مورد نیاز
ج. دنبال کردن علاقه های پژوهشی
تفاوت گذاشتن بین علاقه با تعصب و منافع
سوء تفاهم ها در تشخیص علاقه
انتخاب روش
روش شناسی یک جعبه سیاه نیست که با استفاده ازآن بتوانید برای حل مسائل، کلیدی از آن استخراج کنید و خیلی راحت به پاسخ برسید.
روش شناسی، صورت انتظام یافته همان چیزهایی است که بسیاری از آنها را از قبل توسط افراد تجربه شده و در علوم مختلف گردآوری شده و از آن استفاده می شود.
کار روش تحقیق، صرفا سامان دهی و به وجود آوردن زبان مشترک است.
یک پژوهشگر باید این روشها را در چارچوب و مراحل مشخصی به کار ببرد تا امکان به اشتراک گذاری دانش خود را فراهم آورد.
تلاش برای انعکاس روش در عنوان پایان نامه
گونه های اصلی روش در حوزه الهیات: روش های تاریخی- روش های تطبیقی- روش های تحلیلی
روش تاریخی
زمانی می توان پدیده ای را دید و ویژگی های آن را حس کرد که بتوان آن را با حالت قبل و بعدش مقایسه کرد (مرئی سازی تاریخی).
برای مطالعه پدیده هایی که تحول محسوسی در طی زمان در آنها رخ نمیدهد، نباید از مطالعه تاریخی استفاده شود.
روش های تطبیقی
گاهی اوقات برای مرئی کردن به سراغ گذشته و آینده نمی رویم بلکه یک پدیده را با نمونه های مشابه دیگرمقایسه می کنیم.
نمونه: مقایسه پیاده روی اربعین با آیین زیارتی هندوها به نام«کومب میلا» در هند، زیارت پیروان شینتو به نام «شیکوکو یا ۸۸ معبد» در ژاپن، چهار زیارت مسیحیان به ترتیب شامل «کامینو دسانتیاگو در اسپانیا، فاطیما در پرتغال، فرانسیجنا در ایتالیا، گوادالوپ در مکزیک»
نمونه: مقایسه پژوهش های قرآنی و حدیثی در ایران و غرب
روش های تحلیلی
در این نوع پژوهش ها، درصددیم تا یک پدیده را بماهو مقایسه کنیم، نه نسبت به گذشته آن پدیده و نه در مقایسه با چیز دیگر.
در روش های تحلیلی، یک پدیده را به اجزاء و لوازم آن تحلیل میکنند، یعنی در بررسی اجزاء تشکیل دهنده یک پدیده، چیزهایی را استخراج می کنیم که در حالت مرئی برای مخاطب معلوم نیست.
روش های تحلیلی را بر اساس دانش زمینه ای می توان به گونه های مختلفی تقسیم بندی کرد:
روش های تحلیل زبانی (معناشناسی- کاربردشناسی و ...)/ روش های نقد ادبی، روایت شناسی/ روش های تحلیل نشانه شناختی/ روش های تحلیل گفتمان/ روش های روان کاوانه/ روش های تحلیل مضمون و ... 
مرحله بعد از انتخاب موضوع: پیشینه یابی موضوع
۱. برای جلوگیری از تکراری بودن پژوهش
۲. جهت دقیق تر شدن صورت مسئله
۳. جهت نشان دار کردن منابع اصلی پژوهش
۴. مشخص شدن نسبت پژوهش شما با دیگر تحقیقات
۵. شفاف شدن ابعاد و سطوح پژوهش
۶. تامین مواد قسمت سابقه پژوهش پروپوزال
پیشینه یابی
لازمه یک پیشینه یابی موفق و کارساز: جستجو حرفه ای
البته جستجوی حرفه ای نیازمند آگاهی از روش درست جستجو کردن در منابع آفلاین و آنلاین است.
سامانه گنج در ایرانداگ، پرتال جامع علوم انسانی، نورمگز، کتابخانه ملی ایران، کتابخانه دانشگاه تهران، دایره المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، دیگر دایره المعارف های خارجی
استفاده از روش های جستجو در اینترنت
پژوهشهای بنیادی و نظری / پژوهشهای کاربردی و توسعه ای
روش تحقیق بر اساس هدف به دو دسته تقسیم می شود:
پژوهش بنیادی: که با طراحی الگو و مدلسازی شناخته میشود و هدفش توسعه دانایی در علم است.
البته برخی آن را به بنیادی تجربی(روشهای آزمایش، مشاهده، مصاحبه+ تکنینکهای آماری) و بنیادی نظری(گردآوری مواد به روش کتابخانه ای و تحلیل با روشهای مختلف استدلال) تقسیم می کنند.
پژوهش کاربردی: کوشش میشود با استفاده از دستاوردهای مطالعات بنیادین به حل یک مسئله کاربردی پرداخته شود.
در تحقیق توسعه ای، پژوهش با هدف گسترش مرزهای بشری صورت می گیرد. 
بیان مسئله
مسئله حکایت از ناکافی بودن پاسخها درباره آن موضوع نزد پژوهشگر است.
زمانی که انتظارات در فرایند داناییها و آموزشمان تامین نمی شود، نقطه تولد مسئله است.
البته نباید فراموش کرد که این مهم نشان دهنده سطح اشراف دانشجو به موضوع تحقیق است.
مسئله ابهام علمی است که درون موضوع پژوهش نهفته است و دانشجو آن را بر اساس مطالعات پیشین دست یافته است.
خاستگاه مسئله: کنجکاوی انسان (تخیل سازنده-تفکر خلاق و پویا و اهل ابتکار)/ تجارب شخصی(ارتباط با خارج)/ مطالعه آثار مکتوب/ منابع شفاهی/ از طریق متقاضیان تحقیق)
به معنای واقعی کلمه مسئله باشد.
 ادراکی باشد و نه القایی و عاریتی (مسئله خود دانشجوباشد/ مسئله شدگی= انجام مطالعات پیشینی)
 یک مسئله، فقط ناظر به یک ابهام علمی باشد و نه بیشتر.
 مسئله باید جزئی باشد و نه طرح مسئله کلان در پژوهش.
 طرح مسئله باید بتواند در نهایت به یک پرسش اصلی و چند پرسش فرعی بی انجامد.
در طرح مسئله باید به تشریح مشکلات و تعارضاتی پرداخت که باعث ایجاد سوال در ذهن دانشجو شده است (طرح مسئله= سوالات ذهن دانشجو).
 دانشجو باید تلاش کند تا دلایل بوجود آمدن این سوال، قصه و فرایند شکل گیری آن را بیان کند.
 طرح مسئله باید به صورت جامع و شفاف به بیان مشکل بپردازد تا خواننده آن پیچیدگی های مسئله را دریافت کند.
با بیان مسئله می توان فضایی را ذیل اهمیت و اهداف پژوهش به صورت جزئی تر مشخص کرد، چرا که هدف و اهمیت طرح، عملا ثمره پژوهش و بیان مقصدی است که دانشجو قرار است بدان دست یابد.
 از این رو اهمیت و ارزش پژوهش باید به گونه بیان شود که بتواند پاسخگوی پرسش های احتمالی درباره دلیل یا دلایل انتخاب موضوع باشد.
 اهداف نیز در یک یا دو پاراگراف منطبق با عنوان طرح بیان می گردد.
 باید دقت کرد که اهداف جرئی طرح نیز بر اساس فصلهای مختلف پایان نامه در سه یا چهار پاراگراف تبیین می شود.
سوالات و فرضیه ها
سوال ها و فرضیه ها باید ناظر به یکدیگر باشند.
(در صورت هم راستا نبودن و تناسب موضوعی نداشتن، در تحقیق پرسش هایی داریم که هرگز بدان پاسخ نخواهیم داد و همچنین فرضیه هایی داریم که برای ما پرسش برانگیز نبوده است.)
 موضوع اصلی تحقیق امری تصوری است، ولی می تواند با استفاده از واژه های عمومی و معین به امری تصدیقی تبدیل شود. نمونه: ماهیت ربای معاملی (موضوع) ؛ ربای معاملی ناظر به نوعی از معامله ظالمانه است که در دوره صدر اسلام یا در آستانه ظهور اسلام در جامعه عرب رخ داده است (امر تصدیقی)
 توزیع این امر تصدیقی در قالب جملات خبری، تشکیل دهنده فرضیه ها، و توزیع آن در قالب جملات استفهامی، تشکیل دهنده سؤال های اصلی تحقیق است.
هنر این است که بتوانید سوال اصلی را که دربرگیرنده همه سوال های پایان نامه است، توزیع کنید و به چند پرسش تقسیم کنید که هر کدام ناظر به یکی از موضوعات پایان نامه باشند.
 از این طریق می توان بر اساس همین پرسش ها، چند فرضیه ساخت و بر اساس این پرسش ها و فرضیه ها می توانید سرفصل ها را طراحی کنید.
 نمونه: شاخصه های نفاق و ریا در قرآن کریم
 سوال اصلی: شاخصه های نفاق و ریا در قرآن کریم چیست؟ (دربرگیرنده موضوع رساله= ضرورت توزیع سوال اصلی به پرسش های خردتر)
تمام هنر دانشجو در پروپوزال نویسی در چگونه ریز کردن و خرد کردن موضوع اصلی است.
 اگر موضوعات را به نحوی خرد کنیم که نصف موضوعات از بین برود، طبعا پرسش های اصلی تحقیق ناظر به نیمی از پایان نامه خواهد بود و درباره نیمه دیگر اصلا سوال اصلی وجود ندارد.
 اگر سوالات را به نحوی طراحی کنیم که بیش از قرار، مسائلی را در برگیرد، در واقع سوال هایی را مطرح کرده ایم که هرگز به آن جواب نخواهیم داد. این کار هم صحیح نیست.
پاسخ سؤال های تحقیق باید از جنس واقعیات و نه از جنس احساسات شخصی باشد.
پاسخ سؤال ها نباید آری و نه باشد، بلکه باید نیازمند پاسخی تشریحی باشد.
فرضیه ها نباید بدیهی باشند و باید نیازمند اثبات باشند.
فرضیه ها باید قابل اثبات باشند. یعنی باید ابزار و اطلاعات کافی داشته باشیم تا بتوانیم آن فرضیه را ثابت کنیم.
سؤال ها و فرضیه ها نباید حداقلی باشند (پرهیز از واژگان ژله ای و احتراز از پاسخ های شبه دیپلماتیک).
فصول باید متناسب با سؤال ها و فرضیه ها باشند و بار متناسبی را حمل کنند.
همچنین سرفصل ها باید بسط داده شده سوالات و فرضیه ها باشد.
پیوستگی میان سوالات و فرضیه ها : پیوستگی متوالی، پیوستگی موازی و حالت مرکب
پیوستگی متوالی
یعنی موضوع تحقیق به گونه ای تجزیه شود که سؤال ها یا فرضیه ها از نظر پرداخت بحث هر کدام بر مورد قبلی مترتب باشند.
 سؤال ۱ > سؤال ۲  > سؤال ۳
 فرضیه ۱  > فرضیه ۲ > فرضیه ۳
مبنا در پیوستگی متوالی
الف. ترتب علّی
 موضوع: زمینه های قبیله ای درشکل گیری جریان نخستین خوارج
۱. کدام رجال در صف خوارج نخستین حضور داشتند و اینان به کدام قبایل تعلق داشتند؟
۲. کدام قبایل خارجی خیز و کدام قبایل به دور از خارجی گری بودند؟
۳. این تفاوت رفتار قبایل ناشی از چه ویژگی هایی در روابط بین قبیله ای است؟
۴. چگونه این تفاوت ها در قالب موضع گیری مذهبی در جریان تحکیم و پیامدهای آن امکان بروز یافته است؟
ب. ترتب تاریخی
موضوع: تحول مفهوم تواتر در حوزه مصطلح الحدیث
الف. تواتر در نخستین مرحله پیدایی، در چه حوزه ای از علوم اسلامی مطرح بوده و ناظر به چه مفهومی بوده است؟
ب. در نخستین پرداخت های علمای حدیث به تواتر، چه مفهوم یا مفهوم هایی از آن مقصود بوده است؟
ج. تواتر در مرحله تثبیت خود به عنوان اصطلاحی نزد محدثان، ناظر به چه مفهومی بوده است؟
د. در دوره پس از تثبیت، تواتر تا چه اندازه از سوی محدثان مصداق یابی شده است؟
ج. ترتب روشی
موضوع: هویت و تاریخ گذاری متن صحیفه سجادیه با تکیه بر تحلیلهای متنی
الف. شاخصه های واژگانی و دستوری در متن چیست؟
ب. چگونه می توان این شاخصه ها را بر پایه تاریخ زبان عربی تاریخ گذاری کرد؟
ج. چگونه می توان دعاها را بر اساس شاخصه ها تاریخ گذاری کرد؟
د. برآورد اطلاعات ادعیه برای تاریخ گذاری کل متن چیست؟
پیوستگی موازی
یعنی موضوع تحقیق به گونه ای تجزیه شود که سؤال ها یا فرضیه ها از نظر پرداخت بحث هر کدام در عرضِ مورد قبلی و هم رتبه آن باشند.
سؤال ۱
سؤال ۲ 
سؤال ۳
فرضیه ۱
فرضیه ۲
فرضیه ۳
مبنا در پیوستگی موازی
الف. توزیع جغرافیایی
موضوع: اعتقادیه نویسی محدثان امامی در سده های ۳ و ۴ق
الف. حوزه قم و ری
ب. حوزه خراسان
ج. حوزه خوزستان
د. حوزه عراق
هـ. حوزه شام و مصر
ب. توزیع حیطه ای (توزیع جغرافیایی مجازی)
موضوع: نقش قصد در تحقق دلالت در سنت اسلامی
الف. در حوزه تفسیر و علوم قرآن
ب. در حوزه اصول فقه
ج. در حوزه منطق و فلسفه
د. در حوزه عرفان نظری
هـ. در حوزه علوم ادبی
ج. توزیع مقایسه ای
موضوع: دیدگاه های مذاهب اسلامی در باره حجیت ظواهر قرآن
الف. دیدگاههای شیعه          ب. دیدگاههای اهل سنت               ج. خوارج
الف-۱. امامیه                    ب-۱. اصحاب حدیث                   ج-۱. اباضیه
الف-۲. زیدیه                    ب-۲. اصحاب رأی                      ج-۲. ازارقه و صفریه
الف-۳. اسماعیلیه                ب-۳. ظاهریه
ب-۴. معتزله
د. توزیع روشی
موضوع: ارزیابی انتساب خطبه وسیله به امام علی (ع)
الف. نقد اسانید خطبه (روش سنتی نقد سند)
ب. پیجویی قطعات خطبه در دیگر منابع روایی (روش سنتی تخریج حدیث)
ج. تحلیل خطبه از نظر تاریخ گذاری واژگان (روش جدید تحلیل تاریخی واژگان)
د. تحلیل خطبه از نظر پیوستگی و سازگاری (روش جدید تحلیل)

دفعات مشاهده: 665 بار   |   دفعات چاپ: 118 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 0 بار   |   0 نظر