نشست علمی معرفی کتاب درآمدی بر فقه اجتماعی

 | تاریخ ارسال: 1402/1/14 | 
به همت انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق علیه السلام و با مشارکت معاونت پژوهشی دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد دانشگاه امام صادق علیه السلام ، «نشست علمی معرفی کتاب درآمدی بر فقه اجتماعی» با حضور مؤلف اصلی کتاب جناب آقای حجت الاسلام دکتر محمد باقر ربانی مدیر گروه فقه جامعه و فرهنگ مرکز فقهی ائمه اطهارعلیهم السلام و به میزبانی جناب آقای حجت الاسلام دکتر محمد طالبی طادی پژوهشگر فقه اجتماعی و مدرس دانشگاه در تاریخ ۱۴ اسفندماه ۱۴۰۱ از ساعت ۱۹:۳۰ لغایت ۲۱ به صورت برخط برگزار گردید.
در ابتدای جلسه دکتر طالبی ضمن خیر  مقدم گویی محضر استاد ربانی، توضیحات مختصری در باره فقه اجتماعی ارائه دادند. ایشان با بیان تفاوت بین فقه اجتماعی و برخی فقه های مضاف مانند فقه تکنولوژی با فقه‌هایی مانند فقه اقتصادی و سیاسی که دارای انباشت دانش بوده و احکام تاسیسی زیادی در آن وجود دارد، به تبیین پتانسیل‌های فقه ما برای استخراج قواعد اجتماعی اشاره کردند و افزودند؛ اگر مقداری از حدود و ثغور اصطلاح جامعه شناسی و یا علوم اجتماعی به معنی آکادمیک گذر کنیم می‌توانیم دلالت‌هایی از مباحث اجتماعی را در جای‌جای احکام فرعی فقهی پیدا بکنیم. مقاصدی که حاکم بر این‌هاست و مصالحی در دل این احکام وجود دارد حتماً ناظر به جامعه و اجتماع است. ولی متاسفانه ما هیچ وقت نتوانستیم این ها را به شکل مدون استخراج کنیم و به شکل دانشی که دارای دیسیپلین است در بیاوریم.
دکتر طالبی در ادامه به تبیین ارزش زحمت استاد ربانی و برادر ایشان پرداختند و گفتند؛ تألیف این کتاب کار بسیار مبارک و بزرگی بود که توسط استاد ربانی در مرکز فقهی ائمه اطهار انجام شد. چرا که ورود به عرصه فقه اجتماعی سختی های حائز اهمیت و خاص خود را دارد و تفاوت بسیار زیادی با بقیه موضوعات فقهی که دارای انباشت دانش است دارد. فلذا یک فتح باب نوینی شد برای کسانی که بدنبال دلالت‌های فقهی برای زیربنای جامعه پردازی و پاسخگویی به مسائل اجتماعی بودند. مسائلی که خود حاکمیت هم نسبت به حل آنان از طریق فقه دغدغه مند است. دکتر طالبی مشکل اساسی جامعه شناسان ما را در نگاه معرفتی غربی و تجربه گرایانه به مسائل را عنوان کردند و افزودند؛اگر ما بتوانیم یک زیربنای جدید فقهی برای پرداختن به مسائل درست کنیم، کار بزرگی کرده ایم.
دکتر طالبی یکی از ویژگی های برجسته این کتاب را داشتن فضای آکادمیک و علمی حوزوی و دانشگاهی اعلام کردند و محتوا و  گذاره‌های کتاب را کاملا منطبق با منابع دقیق علمی و روش‌های استنباطی اصولی و دقیق دانستند. دکتر طالبی محل چاپ و نشر هر کتابی را یکی از عوامل ناخوداگاه مؤثر بر ذهن مخاطب برشمردند و افزودند؛ محل چاپ و نشر کتاب و محل ظهور علمی آن باعث تفاوت‌ها در نگرش مخاطبین کتاب می‌شود. مثلا اگر این کتاب در دانشگاه تهران یا علامه طباطبایی چاپ می‌شد تأثیری که بر ذهن مخاطبین و جامعۀ علمی دارد بسیار متفاوت تر از زمانی است که این کتاب در دانشگاه‌ها و مجموعه‌های منتسب به حوزه منتشر شود. مرکز فقهی ائمه اطهار یک ویژگی اختصاصی دارد و آن هم این است که این مرکز یک نهاد برآمده از حوزه علمیه است و نوع کارهای انجام شده، رویکردهای حاکم بر مرکز و نحوه مدیریت دانش کاملا صبغه حوزوی دارد. مخاطب زمانی که یک کتاب منتشر شده از مرکز فقهی ائمه اطهار را می‌خواند متصور می‌شود که این کتاب، یک کتاب کاملا حوزوی است و از پایگاه کاملا حوزوی یک موضوع فقه مضاف را مرور می‌کند. دکتر طالبی تفاوت کتاب‌هایی که در مراکزی مانند دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام و دانشگاه امام صادق علیه السلام منتشر می‌شود با کتاب‌های مرکز فقهی را اینگونه عنوان می‌کند؛ در ضمن و درون کتابی که مثلا در دانشگاه باقرالعلومعلیه السلام و یا دانشگاه امام صادقعلیه السلام چاپ می‌شود یک نگاه روشنفکرانه آمیخته به علوم انسانی موجود و مدرن وجود دارد که لزوماً تعهدی به ماندن در خواستگاه حوزوی ندارد و می‌تواند از آن هم عبور کند. این کتاب و کتاب قبلی استاد که به نوعی گفتارهایی در حوزه فقه اجتماعی بود کاملا مؤید این نکته هستند. چرا که ما در این دو کتاب خیلی درگیری با ادبیات علوم اجتماعی را نمی‌بینیم. البته بر این نکته تأکید می‌کنم که این مطالب بیان واقع است و هیچ گونه قصد ارزش گذاری را ندارم.
دکتر طالبی این کتاب را برای کسی که برنامه و مأموریت بررسی فقه اجتماعی از منظر و کرسی علمی که کاملا متعهد به ناب گرایی در فضای اندیشه ورزی فقهی و علوم حوزوی را دارد، بسیار مناسب دانست. اگر شخصی دنبال این فضا و محتوا باشد کتاب‌های مرکز فقهی ائمه اطهار بسیار مناسب است.دکتر طالبی با این توضیح عدم پذیرش و عدم آمیختگی با ادبیات ها و علوم اجتماعی و جامعه شناسی مدرن را از دیگر ویژگی های این کتاب عنوان کرد.
دکتر طالبی بعنوان نکات اصلاحی و ترمیمی این نوع کتاب‌ها با بیان این نکته که نیازمند پی ریزی فقه اجتماعی بعنوان زیر ساخت‌های معرفتی در فضای اندیشه ورزی هستیم، تاکید کردند‌؛ نباید اجازه دهیم که این شکل گیری بنیادهای فقه اجتماعی صرفا محصور و مبتنی بر مسائل ذهنی و نظام موضوعات فقه سنتی باشد. ایشان افزودند: مسائل و موضوعات عصر حاضر بسیار پیچیده و چند بعدی بوده و نیازمن کار بین رشته‌ای هستند. و محتوای کتب باید در یک رفت و برگشت در حوزه مسائل بنیادی و حوزه‌ی عملیاتی و روبنایی باشد. ایشان با ذکر موضوع کارتن خوابی در کلان شهرها ادامه دادند؛ «برای حل این معضل نه باید با هر روش و مبنای معرفتی راهکار ارائه داد و نه باید راهکارهایی که صرفا برآمده از یک محیط ایزوله شده اندیشه ورزی فقهی در حوزه فقه اجتماعی ست را ارائه کرد. محتوا، روش‌ها و داده‌های فقهی می‌تواند به ما کمک کند ولی باید از موضوعات آن گذر کنیم. چراکه موضوعات جدید پیچیده شده اند و تحت تاثیر مولفه‌های مختلف قرار گرفته است و نمی‌شود تک بعدی مسئله را بررسی کرد.
دکتر طالبی بیان کردن احکام موضوعات جدید مانند فضای مجازی به شکل گذاره‌های توضیح المسائلی را ناکافی دانسته و آن را چیزی مانند فقه موجود تلقی کردند. و ثمره این کار را صرفا اضافه کردن مسائل فقهی جدید دانستند.
دکتر طالبی در ادامه افزودند که برای مقابله با نظام‌های اجتماعی غیراسلامی باید یک نظام ارائه دهیم. چرا که رقیب ما چهارصد سال است که نظریات خود را در عرصه عمل وارد کرده و با رفت و برگشت‌های فراوان کارآمدی خود را بدست آورده است. بنابراین، این نوع کتاب‌ها باید مطلب به مطلب تطبیق عینی و واقعی داشته باشند. ما بطور کلی از همه فقه‌های مضاف این انتطار را داریم.
حجت‌الاسلام دکتر ربانی در ابتدای بیاناتشان از انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادقعلیه السلام و حجت الاسلام دکتر طالبی بابت میزبانی جلسه تشکر کردند. دکتر ربانی در ادامه به مطلبی اشاره کردند که به نوعی پاسخی برای نقد دکتر طالبی در خصوص عینی و عملیاتی کردن مباحث فقه اجتماعی بود و این گونه توضیح دادند: ما در مرکز فقهی بسیار مراقب بودیم تا فقه اجتماعی را عرفی نکنیم و نگذاشتیم نظریات التقاطی بروز کند. ما بعنوان یک نهاد حوزوی مقید بودیم که یک سری نظریات غریی در حوزه جامعه شناسی را به اسم فقه اجتماعی ارائه نکنیم. دکتر ربانی با بیان اینکه ما هنوز در حوزه فقه اجتماعی در اول راه هستیم افزودند؛ ما چاره ای نداریم تا یک سری مبانی و اصول در رابطه با این رشته و دانش فقهی تدوین کنیم و در راستای همین موضوع در سال ۹۳ مجموعه مصاحبه‌هایی را تهیه و منتشر کردیم که جمع بندی مناسبی هم نداشت. هدف ما از ارائه عین مصاحبه‌ها وجود یک متن در مقابل اندیشمندان و محققان بود که بتوانند آن را بررسی و نقد کنند. دکتر ربانی درباره کتاب حاضر افزودند؛ در این کتاب هم که به اسم درآمدی بر فقه اجتماعی است، مبنای ما این بود که یک سری کلیات و نظریات در رابطه با فقه اجتماعی مطرح شود. ایشان با اشاره به سابقه چهل ساله فقه سیاسی گفتند؛ فقه سیاسی اکنون به عنوان رشته در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود و اساتید و نظریه پردازان فاخر دارد، اما هنوز هم در حوزه فقه سیاسی مجهولاتی وجود دارد، پس به طریق اولی فقه اجتماعی که بیشتر از یک دهه نمی‌توان برایش سابقه متصور شد، ضعف‌های زیادی دارد و جای کار بسیاری وجود دارد. ایشان ابراز امیدواری کردند که إن شاءالله با سوق دادن پایان نامه‌های دانشجویان و تحقیقات پژوهشگران، در ده سال آینده شاهد شکوفایی در این رشته باشیم. ایشان یکی از راه‌های تولید نظریه در علوم انسانی اسلامی را نقد نظریات غرب و مباحثه و بروز نظریات جدید عنوان کردند و تجمیع و تدقیق در این مباحث را ضروری شمردند.دکتر ربانی در ادامه بیانات خود به توضیح و تبیین فقه اجتماعی از منظر خودشان پرداختند و افزودند؛ من خودم شخصا بر این باور هستم که فقه اجتماعی یک رشته ی بین رشته ای نیست که بگوییم با علوم اجتماعی تلفیق شده است. بلکه فقه اجتماعی بخشی از فقه است. اگرچه از ضروریات این رشته این است که در بحث موضوع شناسی حتما باید از متخصصین حوزه علوم اجتماعی استفاده کنند.ما برای فهم موضوعات و بعضی تحلیل ها نیازمند متخصصان علوم اجتماعی هستیم.
دکتر ربانی با بیان یکی‌از تقسیم بندی‌های فقه، به فقه اجتماعی و فردی، فقه اجتماعی را بخشی از فقه معرفی می‌کند. دکتر ربانی نظام سازی اسلامی و تدوین نظام اسلامی را تنها راه به چالش کشیدن نظام تمدنی غرب عنوان کردند و افزودند؛ برای این نظام سازی نیازمند مدل‌های متناسب با فرهنگ و نظام معرفتی خودمان هستیم. دکتر  ربانی در بخش بعدی صحبت های خود به تبیین ماهیت فقه اجتماعی و بررسی قرائت‌های مختلف از فقه اجتماعی پرداختند. ایشان قرائت اول را اینگونه بیان کردند؛ فقه اجتماعی به معنای فقه مسائل اجتماعی است. ما ابوابی مانند نکاح و امر و به معروف و... را در فقه داریم که اجتماعی هستند. این نوع نگاه همان نگاه قبلی است با این تفاوت که حوزه مسائل اجتماعی امروز نسبت به گذشته جدید تر و زیاد تر شده است. ایشان در ادامه به توضیح قرائت دوم از فقه اجتماعی پرداختند و افزودند؛ این قرائت در مقابل فقه فردی قرار می‌گیرد و نسبت بین فقه و اجتماع، نسبت صفت و موصوف است. یعنی فقهی که دارای رویکرد اجتماعی است. که قرائت مطلوب ما هم همین است. در گذشته به دلیل فقدان تجربه حکومت دینی، سلب مرجعیت سیاسی از فقها و ضعف اعتقاد به فقه حداکثری گفتمان سکولاری غلبه کرده و فقه فردی رشد بسیار زیادی نسبت به فقه اجتماعی را تجربه کرده است. ایشان به تفاوت در نظام فکری فقها هم اشاره کردند و گفتند؛ گاهی مسائل اینقدر فردگرایی بود که فقیه ما فقط ذهنش مسلمان شده بود نه جامعه ی مطلوب خود. فقیهی که فقط نظام فکری اش مسلمان باشد با فقیهی که جامعه مسلمانی دارد در استنباط و روش اجتهادی و فتاوا تفاوت خواهند داشت. شاید مهمترین چیزی که در فقه اجتماعی به نظر می‌رسد این رویکرد و نگرش اجتماعی است. ایشان با بیان مثال تفحص به روشن تر کردن بحث پرداختند و افزودند؛ تفحص در حریم خصوصی با رویکرد فردی را همه فقها به اتفاق ممنوع می‌دانند ولی همین تفحص با رویکرد اجتماعی یعنی برای حفظ نظام و جامعه اسلامی حکم دیگری پیدا می‌کند. گاهی اوقات اقتضا دارد که طرف نسبت به حریم خصوصی افراد تفحص کند تا امنیت جامعه مسلمانان تامین شود. چون امنیت جامعه یک رویکرد اجتماعی است.
دکتر ربانی در ادامه جلسه اشاره ای هم به قرائت سوم از فقه اجتماعی کردند. و افزودند؛ در قرائت سوم از فقه اجتماعی این فقه به معنای فقه نظام‌سازی اجتماعی معرفی می کند و تدوین مدل هایی برای نظام های اجتماعی را وظیفه این فقه اجتماعی می‌دانند. مثلاً ما در بحث مدیریت شهری، نظام سلامت اجتماعی، نشاط اجتماعی، شهرسازی و غیره باید یک نظام‌سازی داشته باشیم و لازمه اش این است که بر اساس فقه جواهری این مدل ها ترسیم شود. وقتی از ترسیم مدل حرف می‌زنیم به این معنا نیست که فقه تماماً می‌تواند مدل سازی کند. بلکه فقط یک بخشی از نظام سازی و مدل‌سازی بر عهده فقه است. مگر اینکه شما فقه را به معنای فقه اکبر بگیرید که باز در موضوع شناسی نیاز به علوم جدید دارید.
ایشان با بیان اینکه برخی غایت فقه را بیان احکام و برخی غایت آن را تحقق احکام می‌دانند، افزودند؛ امام (ره) می‌فرمایند حکومت نشان دهنده جنبه عملی فقه در برخورد با تمام معضلات اجتماعی سیاسی و فرهنگی است. این ناظر به این است که اداره جامعه و به دست گرفتن زمام امور جامعه هم به دست فقه هست. یعنی غایت فقه بیان احکام نیست بلکه بحث تحقق احکام مدنظر است.
دکتر ربانی در ادامه معرفی سرفصل های کتاب اضافه کردند؛ یکی از موضوعاتی که در این کتاب به آن پرداخته شده است، بحث تفاوت بین فقه اجتماعی و فردی است و محققان می‌توانند در این رابطه به کتاب مراجعه کنند. در این تقسیم بندی و بیان تفاوت‌ها سعی شده فقه فردی را در مقابل فقه اجتماعی قرار ندهیم.
ایشان در ادامه به نام بردن و توضیح برخی موارد مطرح شده در کتاب پرداختند.
دکتر ربانی لازمه شکل گیری نظام اجتماعی و فقه اجتماعی را تکمیل فقه فردی دانستند و افزودند؛ فقه اجتماعی تک‌تک مسائل را کنار هم قرار می‌دهد و یک نظام اجتماعی و مثلا یک نظام قضایی را تشکیل می‌دهد. بطور مثال اگر بخواهیم نظام قضایی اسلام را معرفی کنیم باید احکام فردی مانند حدود و دیات و غیره را استخراج کنیم و کنار هم به عنوان یک نظام قضایی معرفی بکنیم. در نظام اجتماعی هم همینطور است.
تمایزی که بین تکالیف اجتماعی و تکالیف فردی وجود دارد به ملاکات و مبادی برمی‌گردد. در تکالیف فردی مصالح و اغراض به فرد بر می‌گردد اما در تکالیف اجتماعی  مصلحت جامعه مدنظر است. حجت‌الاسلام دکتر ربانی در ادامه بحث تمایزات افزودند؛ تمایز بعدی در بحث افعال مکلف است. در فقه اجتماعی، افعال مربوط به سازمان‌ها، نهادها و جامعه بررسی می شود. تفاوت دیگر تفاوت در ملاک است ملاک در فقه فردی و اجتماعی بسیار متفاوت است به عنوان مثال «توریه» در فقه فردی اشکالی ندارد اما آیا همین موضوع از دید اجتماعی برای مسئولین حکومت مجاز است یا نه. تمایز دیگر در رتبه است که رتبه ی تکالیف اجتماعی بعد از تکالیف فردی است.
دکتر ربانی مسئله روش شناسی و استنباط در فقه اجتماعی را یکی از اساسی ترین بحث ها قلمداد کردند که در این کتاب به آن پرداخته شده است. ایشان اصول فقه موجود را برای استنباط قواعد فقه اجتماعی لازم دانستند ولی آن را کافی نمی‌دانند. و معتقدند که این اصول فقه باید توسط فقها توسعه داده شود. که این کار یک امر بنیادی و دشوار است. ایشان به اهمیت ویژه عقل در در روش شناسی فقه اجتماعی اشاره کردند و بعد از آن به جایگاه حاکم اسلامی به‌دلیل بروز تزاحماات زیاد در فقه اجتماعی پرداختند.
دکتر ربانی تعامل فقه و جامعه و زمینه های اجتماعی که در فقه و فتوا مهم است را از جمله موضوعات مطرح شده در فصل دوم کتاب عنوان کردند.
در پایان جلسه دکتر ربانی به چند سوال طرح شده  از جمله تفاوت فقه الاجتماع و فقه اجتماعی پاسخ دادند. ایشان فقه اجتماعی را گسترده تر و عام از فقه الاجتماع دانسته و فقه هایی مانند فقه الاجتماع و فقه سیاسی و فقه رسانه را ذیل فقه اجتماعی تعریف کردند.
پیوند دسترسی به فیلم نشست در آپارات انجمن

 


دفعات مشاهده: 422 بار   |   دفعات چاپ: 95 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 0 بار   |   0 نظر