نشست علمی معرفی کتاب روش‌شناسی پیوند میان دستگاه مفهومی قرآن کریم و علوم مدرن

 | تاریخ ارسال: 1402/1/16 | 
به‌همت انجمن علمی دانشجویی الهیات  دانشگاه امام صادقعلیه السلام و با مشارکت معاونت پژوهشی دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد دانشگاه امام صادقعلیه السلام، «نشست علمی معرفی کتاب روش‌شناسی پیوند میان دستگاه مفهومی قرآن کریم و علوم مدرن»، با حضور مؤلف کتاب، جناب آقای دکتر احمد پاکتچی و به میزبانی جناب آقای دکتر مرتضی سلمان‌نژاد در تاریخ ۶ فروردین ماه ۱۴۰۲ از ساعت ۲۰:۳۰ لغایت ۲۲:۰۰ به صورت برخط برگزار گردید. (مشاهده فیلم نشست)
در ابتدای این نشست، دکتر سلمان‌نژاد در مورد فعالیت‌های علمی دکتر پاکتچی مطالبی را مطرح کرده و سپس در مورد فرایند تولید کتاب نام‌برده توضیح داد. سلمان‌نژاد گفت: در رویارویی سنت با مدرنیته، جهان اسلام و اندیشمندان مسلمان با پرسش‌های بزرگی مواجه بودند که پیش‌تر چنین پرسش‌هایی مطرح نبوده است. این پرسش‌ها پاسخ‌های بنیادینی را می‌طلبد. لذا اندیشمندان معاصر ما در جهت پاسخ‌گویی به پرسش‌ها ناچار بودند که از فهم‌های سنتی مسلمانان در طی قرون از اسلام و قرآن عبور کنند و به فهم اسلام در عصر نبوی رو بیاورند. گاه تلاش آن‌ها این بوده است که با درک عمیق‌تر مسائل مدرن، به پاسخی اسلامی دست پیدا نمایند. بر این اساس، گفت‌وشنودی میان گفتمان عصری با گفتمان صدر اسلام شکل‌گرفته است که بیش‌ازپیش نیازمندی ما را به روش‌های جدید مطرح می‌سازد.
میزبان این نشست در ادامه با اشاره به ظرفیت‌های روش‌های سنتی در پاسخگویی به پرسش‌های مدرن افزود: برخی از متفکران در ابتدا گمان می‌کردند با فعال کردن ظرفیت‌هایی -همچون تفسیر قرآن به قرآن- بتوانند نیازهای روش‌شناختی را برطرف نمایند. ولی گاهی روش‌های جدیدی مطرح می‌شود که حاصل شخصیت‌هایی بوده است که آن‌ها خودشان میان‌رشته‌ای بودند. شاید بتوان گفت تفسیر علمی از بزرگ‌ترین دستاوردهای برخورد میان‌رشته‌ای چنین شخصیت‌هایی بوده است. نیز، گاهی روش‌های فراگیری مشاهده می‌شود که مانند تفاسیر علمی، به آیات خاصی محدود نیست و این روش‌ها خود از روش‌های متداول در علوم انسانی استفاده می‌کردند؛ مانند روش‌های ناظر به تحلیل معنا در آثار ایزوتسو و یا روش‌های تحلیل ادبی در آثار سید قطب. همه این محققان به دنبال بسط روش‌شناختی در حوزه قرآنی بودند و تلاش می‌کردند به پرسش‌های جدید پاسخ بدهند.
استاد دانشگاه امام صادق (ع) ضمن تبیین تفاوت‌های تازه‌ترین مطالعات قرآنی با آنچه پیشتر سابقه داشته، گفت: این موج اخیر ابعاد بسیار متنوعی دارد و پای دانش‌های زیادی را وارد مطالعات دینی کرده و مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن را پررنگ‌تر ساخته است. اینک سهمی که به جناب دکتر پاکتچی به برکت تحقیقات و پژوهش‌ها و آثار ایشان برمی‌گردد، به‌طور خاص قابل‌توجه است. ما می‌توانیم این پژوهش‌ها و توسعه مباحث روش‌شناختی را در پاسخگویی به پرسش‌های نوین را در گونه‌های متنوعی از روش‌هایی که در دانش‌های مختلف مانند زبان‌شناسی، نشانه‌شناسی، انسان‌شناسی و تاریخ رواج دارد، مشاهده کنیم.
پیش از آغاز سخنرانی دکتر پاکتچی، آقای سلمان‌نژاد به توضیح فرایند شکل‌گیری و تولد کتاب مورد بررسی در این نشست پرداخته و گفت: در آغاز دهه نود در مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق(ع)، با حضور جناب استاد و تیمی از شاگردان ایشان، پروژه پژوهشی با نام «روش‌شناسی پیوند شبکه معنایی قرآن کریم» آغاز گردید. در گام نخست، به‌صورت کاربردی تمامی زوج‌واژگان قرآن کریم مورد مطالعه قرار گرفت که محصول آن تزاروس یا گنج‌واژه شبکه معنایی قرآن کریم بود. به دلایلی در روند کار مشکلاتی پیش آمد و کار متوقف شد. در گام دوم و در دوره معاونت جدید دانشگاه، مجدداً پروژه کلید خورد. محصول این کار، کلان‌پروژه‌ای به نام «بازخوانی نصوص اسلامی و بازاندیشی در علوم عرفی» بود. هدف این پروژه، فهم مناسبات قرآن کریم و علوم انسانی بود. یک مجموعه هشت جلدی که به دو دسته تقسیم می‌شود، طراحی این پروژه بود. دسته اول، پنج اثر تألیفی است که جلد اول آن همین کتاب مورد نظر در این نشست می‌باشد. اما تمرکز دسته دوم این پروژه بر مقالات قرآنی و حدیثی استاد است که در پنج جلد فوق‌الذکر به آن‌ها ارجاع داده ‌شده است.
پس از این مقدمات، دکتر پاکتچی درباره نام‌گذاری اثر خویش توضیح داده و گفت: از آنجا که کارهای علمی محل استحسان‌های هنری نیست، بلکه باید عنوان گویا و دقیق داشته باشد؛ برخی کلمات انتخاب‌شده در عناوین قابل‌تأمل هستند. مثلاً انتخاب تعبیر «علوم مدرن» عمدی و همراه تفکر زیاد بوده است؛ زیرا علوم مدرن یک بار مفهومی دارد که اگر به یک واژه فارسی ترجمه شود، آن بار مفهومی فرومی‌پاشد. منظور از علوم مدرن، نو یا کهنه بودن نیست؛ بلکه علومی هستند که در جهان غرب متولد شده و رشد کرده و بستر فکری آن‌ها اندیشه مدرن اروپایی بعد از رنسانس است. البته این علوم به جهان اسلام هم واردشده‌اند.
آنگاه دکتر پاکتچی در توضیح عطف «قرآن کریم» به «علوم مدرن» در عنوان کتاب گفت: مدرن صفت است و موصوف علوم است؛ بنابراین، در مورد سلسله رشته‌های علمی صحبت می‌شود که محصول تجربه و تعقل انسان‌هاست. اما قرآن کریم یک متن مقدس از جانب خداوند است. هرچند قرآن کریم دانشی را در اختیار ما قرار می‌دهد، ولی قابل‌مقایسه با سایر دانش‌ها و علومی نیست که انسان‌ها دریافت کرده‌اند. به همین دلیل عطف کردن قرآن کریم و علوم مدرن بایکدیگر -که دارای تفاوت‌های اساسی هستند- کار پرهزینه‌ای است. هم علوم مدرن به‌عنوان یک واقعیت غیرقابل‌انکار وجود دارد و هم قرآن کریم به‌عنوان یک متن مقدس و کلام خداوند وجود دارد؛ هیچ‌کدام در مورد دیگری سکوت نمی‌کند. همیشه نوعی گفت‌وگو بین این دو وجود داشته است. تفسیر علمی هم یکی از محصولات این گفت‌وگو است.
ایشان سپس افزودند: در سال‌های اخیر، این تمایل وجود داشته است که تعامل بین قرآن کریم و علوم طبیعی شکل بگیرد. دانشمندان مسلمان مؤمن همیشه نگران بودند که اسلام و قرآن متهم به ناسازگاری با علم شوند؛ بنابراین، تلاش می‌شد که سازگاری بین آن‌ها نشان داده شود. اما برای ورود این بحث‌ها به حوزه علوم انسانی علاقه‌ای وجود نداشت.  تقریباً حدود نیم‌قرن است که توجه دانشمندان به گفت‌وگوی بین قرآن کریم و علوم انسانی جلب شده است. این بار نگرانی از این بود که شاید در قرآن کریم خطوط قرمزی وجود دارد -مانند حرمت ربا- که در علوم انسانی به آن خط قرمزها توجه نشده باشد. از نیم‌قرن اخیر به سو، ما در علوم انسانی با پدیده چرخش فرهنگی مواجه هستیم؛ یعنی این تلقی بین دانشمندان علوم انسانی شکل‌گرفته است که نمی‌توان برای علوم انسانی مانند علوم طبیعی نسخه‌های جهانی پیچید؛ بلکه فرهنگ ملل مختلف در شکل‌گیری و ساختار علوم انسانی مهم هستند. به همین دلیل، گفت‌وگو بین قرآن کریم و علوم انسانی برای دانشمندان مسلمان و غیرمسلمان مسئله‌ای جدی تلقی می‌شود. لذا این مباحث نقطه شروع و ایده اولیه شکل‌گیری کتاب مورد بررسی در این جلسه است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در مورد استفاده از واژه دستگاه مفهومی در عنوان کتاب بیان داشت: یک فصل از کتاب به این مسئله اختصاص دارد که آیا در قرآن کریم هم یک دستگاه مفهومی همانند علوم مدرن وجود دارد. در پایان این فصل، این دستاورد حاصل‌ می‌شود که قرآن کریم نیز دارای یک دستگاه مفهومی است؛ بنابراین، علوم مدرن و قرآن کریم می‌توانند به هم عطف شوند. مسئله مهم شناسایی دستگاه مفهومی و برقراری ارتباط این دو باهم است.
ایشان در ادامه در مورد نسبت علوم مدرن با قرآن کریم گفتند: این نسبت برآمده از واقعیاتی انکارناپذیر است. مدرنیته به‌صورت فعال وجود دارد و اگر ما با آن گفت‌وگو نداشته باشیم، دو صدمه مهم از این ناحیه خواهیم دید. اول اینکه ما در آن سهمی نخواهیم داشت. هم‌اینک حضور من در دفتر یونسکو برای همین است که ایران در عرصه جهانی سهمی داشته باشد. پس تمدن اسلامی باید در علوم هم سهم داشته باشد. نکته دوم این است که اگر ما سکوت کنیم، مدرنیته فعال است و ما در داخل چرخ‌دنده‌های آن از بین می‌رویم. ما قرآن کریم را به‌عنوان متنی مقدس که محور و قاعده هرم اسلام است، در اختیار داریم. در شرایط امروز نمی‌توانیم نسخه‌های از پیش تعیین‌شده برای مسائل ارائه دهیم و به قرآن کریم و مقتضیات دین اسلام توجه نداشته باشیم.
دکتر پاکتچی ضمن تأکید بر آنکه سالم‌ترین و مؤثرترین راهکار برای پرسش‌های پیشِرو، یافتن زبان مشترکی است که بتواند تعامل مذکور را به نحو مؤثری برقرار نماید، گفت: اگر تلاش‌های انجام‌شده در جامعه اسلامی تاکنون نتیجه‌ای نداشته، بدین خاطر است که از مسیر صحیحی انجام ‌نشده است. باید بنا به توصیه قرآن کریم: «وَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا» (بقره: ۱۸۹)، باید دروازه‌های ورود را پیدا کنیم و از آن‌ها وارد شویم. کتاب حاضر می‌تواند یک مسیر برای ترجمه فرهنگی پیدا کند. به این معنی که اگر سؤالی از علوم مدرن را بر قرآن عرضه می‌کنیم، یا در قرآن آموزه‌ای وجود دارد که به علوم مدرن عرضه می‌شود، باید دستگاه مفهومی هردو را بشناسیم و بتوانیم این ترجمه را انجام بدهیم و به فرمایش حضرت علی (ع) در نهج‌البلاغه، بتوانیم قرآن را به نطق دربیاوریم. پس ما باید بتوانیم سازش مفهومی ایجاد کنیم. سازش مفهومی یک موضوع فرازمانی است. زمانی که افراد مختلفی با افکار گوناگون به محضر امام صادق (ع) وارد می‌شدند و با ایشان گفت‌وگو می‌کردند، یک سازش مفهومی وجود داشت؛ به‌گونه‌ای که اگر هم دارای مواضع مخالفی بودند، سخن یکدیگر را می‌فهمیدند. از این رو، ما نیازمند این هستیم که روش‌شناسانه و با توجه به یک دستگاه مفهومی، کار را به‌پیش ببریم.
سخنران محترم در ادامه از «جنگ مفاهیم» سخن به میان آورده و گفت: اولین بار در کتاب «الفبای زبان‌ها و زبان‌شناسی» با این مفهوم برخورد کرده‌ام. نویسندگان این کتاب معتقدند که حداقل سه فهم از دموکراسی وجود دارد؛ فهم بلوک شرق، فهم آمریکایی‌ها و فهم اروپایی‌ها. در اینجا ما با جنگ مفاهیم مواجه هستیم. یا برای مثال، در جنگ مفاهیم هیچ کشوری با حقوق بشر، حقوق زنان، آزادی و ... مخالفت نمی‌کند، بلکه ادعا دارد که این مفاهیم همان است که آن‌ها انجام می‌دهند. به عبارتی، از یک مفهوم یکسان، ارزش‌های خودساخته‌ای ارائه می‌شود. به طور مشابه، در بحث گفت‌وگوی میان قرآن کریم و علوم مدرن، خطری که ما را تهدید می‌کند این است که به‌جای یافتن سازش مفهومی، بیشتر مفهوم‌سازی و تقابل با مفاهیم علوم مدرن دنبال شود و جنگ مفهومی رخ بدهد که مضر به یک گفت‌وگوی سالم باشد. پس باید یک راهکار روش‌شناسانه برای پیوند میان دستگاه مفهومی علوم مدرن و دستگاه مفهومی قرآن کریم را دنبال نمود؛ چراکه این تنها راه درست برای حل مشکل مطرح ‌شده است.

 


دفعات مشاهده: 468 بار   |   دفعات چاپ: 121 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 0 بار   |   0 نظر