| تاریخ ارسال: 1399/5/24 |
به همت معاونت پژوهشی دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد و با همکاری انجمن علمی الهیات سخنرانی علمی با موضوع «علل شهرت و ترجیح قرائت عاصم به روایت حفص دربین سایر قرائات و اعتبار آن» با ارائه آقای دکتر احمد زرنگار (عضو هیأت علمی دانشگاه صدا و سیما)، در روز سه شنبه ۲۸ مرداد ۹۹ از ساعت ۱۷ الی ۱۹ به صورت مجازی برگزار گردید.
در این جلسه، ابتدا آقای دکتر زرنگار، مقدمات مهمی که لازم از پیش از ورود به بحث مطرح شود را در عناوین زیر مطرح نمودند:
۱- پیامبر اکرم (ص) حلقات قرآنی تشکیل و هم زمان ۳ کار انجام می دادند : اول، تلاوت آیات را می آموختند؛ دوم، تفسیر آیات را می فرمودند؛ و سوم، و العملُ بِهنّ: مسایل فرعی فقهی که از آیات استفاده می شود را بیان می کردند. لذا حضرت هم قاری و هم مفسر و هم فقیه (مُفتی) تربیت می نمود. از این رو قاری کسی بود که به علوم مختلف احاطه داشت.
۲- در تفاسیر قدما، مبنای تفسیر بر قرائت خاص قرار دارد، مثلا: تفسیر شُبّر بر مبنای قرائت (ابن کثیر) است، لذا علم قرائات علمی است پر ارزش و پر نقش (و به تعبیر استاد علامه محمد هادی معرفت (ره)): مسئله قرائات: ذات اهمیه کبری است.
۳- قرائت حفص، قرائت نمادین عامه مسلمین است؛ (حدیث: اِقرَءْ کَما یَقْرَءُ النّاس)، لذا همه قرآن ها در همه قرن ها به روایت حفص است و مهد علم، اسلام شرق است (کوفه و بصره). امام خمینی (ره) در بین فقها می فرماید: «احوط آن است که طبق مکتوب خوانده شود» که مقصود همان قرائت حفص است.
۴- امام خمینی (ره) در بین فقها می فرماید: «احوط آن است که طبق مکتوب خوانده شود » که مقصود همان قرائت حفص است.
۵- در کلام حکیمانه ای آمده است که: (نَزَلَ القرآن بِاللّغه الاَفصح الاَفشی)، یعنی: به لهجه فصیح قریش، لذا کسی حق ندارد به جهت تفنن، قرآن را بر خلاف شیوه عربی بخواند. اکثر این قرائات ضعف در عربیت دارند.
۶- ضابطه صحت و قبول قرائات از نظر عموم اهل فن قرائت: ۱- صحه سند و لو احتمالا ۲- موافقه العربیه ولو بِوجهٍ
۳- موافقه المصحف و لو احتمالاً ؛اما آنچه با واقعیت و حقیقت سازگار است و دیدگاه تیزبین علامه آیه ا... معرفت (ره) است: ۱- موافقت با مصحف مُجمعٌ علیه (مصحفی که ابوالاَسود دُوَلی مطرح کرد) و اعراب گذاشت که یکتا بود.
۲- موافقت آن با آنچه افصح است در لغت و آنچه شایع تر است در زبان عربی(درقرآن لغت شاذ نیست).
۳- با دلیل قطعی معارض نباشد: یعنی: برخلاف عقل نباشد.
۷- اول: توافق با ثبت مصحف های موجود، که در تمامی قرون بر دست توانای مردم ثبت و ضبط شده است، تمامی قرآن های خطی و چاپی، مخصوصا در گستره شرق اسلام، بدون هیچ گونه اختلافی ارائه شده و می شود. دوم : توافق با فصیح ترین و معروف ترین اصول و قواعد لغت عرب، زیرا قرآن به فصیح ترین لغت نازل شده و هرگز جنبه های شذوذ لغوی در آن یافت نمی شود. سوم : توافق با اصول ثابت شریعت و احکام قطعی عقلی، که قرآن پیوسته پایه گزار شریعت و روشنگر اندیشه های صحیح عقلی است.
۸- در اوایل قرن چهارم، ابوبکرابن مجاهد، شیخ القراء بغداد، قرائات را (که حدود ۵۰۰ قرائت بود)
در هفت قرائت (بدون دلیل منطقی) به رسمیت شناخت و بعدها در دوره های مختلف هفت قاری دیگر اضافه شد، بدین ترتیب مجموعا ۱۴ قرائت معروف گشت، به دلیل آنکه هر کدام از این قرائات به وسیله دو راوی روایت شده، مجموع قرائات متداول به ۲۸ قرائت می رسد.
۹- قرائت های قرآن کریم در وسعت ممالک اسلامی از دیرباز به قرائت مشارقه و قرائت مغاربه تقسیم شده است، همه نسخه های قرآن های مطبوع در ممالک اسلامی به روایت حفص از عاصم است. تنها بعضی از قرآن هایی که امروزه در لیبی و تونس به چاپ می رسد، روایت قاری دیگری است.
در ادامه، آقای دکتر زرنگار به بیان علل اصلی شهرت و ترجیح قرائت حفص از عاصم پرداختند:
۱- قرائت عامه مسلمانان با مذاهب مختلف.
۲- اتصال روایت ماثور به معصوم (ع): حفص-عاصم-ابو عبد الرحمن سلمی-امیر المومنین علی (ع)
۳- قرائت حفص مبتنی بر نقل است و نه اجتهاد؛ (ذهبی) صاحب کتاب مشهور و مرجع معرفه قُرّاء الکبار، می گوید: "روایت حفص از عاصم همان قرائت عموم است که قرائت همه ی صحابه بوده و همواره در زمان پیامبر (ص) و پس از رحلت ایشان تا کنون به عنوان متن قرآن شناخته شده است و قرائات مختلف با آن سنجیده می شود" پس ( اقرءوا کما یقرأ الناس ) قرائت جمهور مسلمین و سند است حفص به عنوان رمز است.
۴- ویژگی های شخصیتی (حفص) : ابن الجزری (عالم بزرگ علم قرائات) و صاحب کتاب معروف: (النشر فی القراءات العشر) می گوید: "حفص که قرائت عاصم را در مناطق مختلف رواج داده، به انضباط و استوار شایسته ای معروف بود و از این جهت تمام مسلمانان علاقه مند بودند تا قرائت عاصم را از حفص اخذ نمایند، علاوه بر اینکه:
حفص عالم ترین اصحاب عاصم نسبت به قرائت او بوده است". همچنین امام شاطبی در شاطبیه می گوید: "و حفصٌ و بالاِتقان کان مُفضّلا" حفص به جهت دقت و اتقان در قرائت، برتر از دیگران شمرده می شد. چرا تعبیر «مفضلا» را فقط در مورد حفص بکار برده ؟ و درباره دیگر قراء و راویان چنین تعبیری را بکار نبرده ؟ زیرا وی در امر قرائت بر همه قراء و روات ارجح است.
۵- بی نظیر بودن اسناد روایت حفص از طبقه های قبل از خود هیچ یک از قراء جز عاصم قرائت خود را به صورت روایت ماثور به معصوم (ع) متصل نمی نماید بلکه سایر قرائات اجتهادات شخصی قراء است.
۶- انطباق قرائت حفص با ضوابط و اصول زبان عربی: یاقوت حموی می گوید: " قرائت حفص بر اساس ضوابط و اصول زبان عربی استوار است و از جهت لغوی، نحوی، بلاغی و تفسیری بر سایر قرائات و حتی روایت ابو بکربن عیاش ترجیح داده می شود". به عنوان نمونه : الف – ترجیح قرائت « مالک » بر «مَلِک» در سوره مبارکه حمد ب- ترجیح قرائت : «بل-رانَ» بر قرائت « بَرّان » مطففین /۱۴ ج- ترجیح قرائت «هُزُوا» بر «هُزءاً » : بقره /۶۷
۷- حدیث امام باقر و امام صادق ( علیهما السلام ) : زراره از امام صادق (ع) نقل می کند: « القرآن واحد نزل من عند الواحد ولکن الاختلاف یجئُ مِن قِبَلِ الرّواه » دنبال آن واحد باید باشیم، که نمود و نمودار آن در قرائت حفص جلوه دارد و مرآتی برای قرائت امیر المومنین (ع) و پیامبر اکرم (ص) است.
۸- استفتاءات جدید از مراجع عظام: سابقا غالب مراجع، فتوا به جواز قرائت به ۷ وجه داده بودند. اما اخیرا فتوای اکثریت آنان به جواز یک تلاوت و آن قرائت عاصم به روایت حفص ( یعنی همین قرآن مکتوب ) فتوا داده اند. [ آیات عظام : مکارم شیرازی – علوی گرگانی – مظاهری – لنکرانی – سبحانی و... ] امام خمینی(ره): « احوط آنست که از آنچه در ثبت و ضبط قرآن کنونی در دست مسلمانان وجود دارد، تخلف نشود »
۹- شواهد تاریخی: کربلایی کاظم ساروقی و دیگران فقط قرائت عاصم به روایت حفص را آموخته بودند و می شناختند
و طبق آن تلاوت می کردند و لا غیر.
در این جلسه، ابتدا آقای دکتر زرنگار، مقدمات مهمی که لازم از پیش از ورود به بحث مطرح شود را در عناوین زیر مطرح نمودند:
۱- پیامبر اکرم (ص) حلقات قرآنی تشکیل و هم زمان ۳ کار انجام می دادند : اول، تلاوت آیات را می آموختند؛ دوم، تفسیر آیات را می فرمودند؛ و سوم، و العملُ بِهنّ: مسایل فرعی فقهی که از آیات استفاده می شود را بیان می کردند. لذا حضرت هم قاری و هم مفسر و هم فقیه (مُفتی) تربیت می نمود. از این رو قاری کسی بود که به علوم مختلف احاطه داشت.
۲- در تفاسیر قدما، مبنای تفسیر بر قرائت خاص قرار دارد، مثلا: تفسیر شُبّر بر مبنای قرائت (ابن کثیر) است، لذا علم قرائات علمی است پر ارزش و پر نقش (و به تعبیر استاد علامه محمد هادی معرفت (ره)): مسئله قرائات: ذات اهمیه کبری است.
۳- قرائت حفص، قرائت نمادین عامه مسلمین است؛ (حدیث: اِقرَءْ کَما یَقْرَءُ النّاس)، لذا همه قرآن ها در همه قرن ها به روایت حفص است و مهد علم، اسلام شرق است (کوفه و بصره). امام خمینی (ره) در بین فقها می فرماید: «احوط آن است که طبق مکتوب خوانده شود» که مقصود همان قرائت حفص است.
۴- امام خمینی (ره) در بین فقها می فرماید: «احوط آن است که طبق مکتوب خوانده شود » که مقصود همان قرائت حفص است.
۵- در کلام حکیمانه ای آمده است که: (نَزَلَ القرآن بِاللّغه الاَفصح الاَفشی)، یعنی: به لهجه فصیح قریش، لذا کسی حق ندارد به جهت تفنن، قرآن را بر خلاف شیوه عربی بخواند. اکثر این قرائات ضعف در عربیت دارند.
۶- ضابطه صحت و قبول قرائات از نظر عموم اهل فن قرائت: ۱- صحه سند و لو احتمالا ۲- موافقه العربیه ولو بِوجهٍ
۳- موافقه المصحف و لو احتمالاً ؛اما آنچه با واقعیت و حقیقت سازگار است و دیدگاه تیزبین علامه آیه ا... معرفت (ره) است: ۱- موافقت با مصحف مُجمعٌ علیه (مصحفی که ابوالاَسود دُوَلی مطرح کرد) و اعراب گذاشت که یکتا بود.
۲- موافقت آن با آنچه افصح است در لغت و آنچه شایع تر است در زبان عربی(درقرآن لغت شاذ نیست).
۳- با دلیل قطعی معارض نباشد: یعنی: برخلاف عقل نباشد.
۷- اول: توافق با ثبت مصحف های موجود، که در تمامی قرون بر دست توانای مردم ثبت و ضبط شده است، تمامی قرآن های خطی و چاپی، مخصوصا در گستره شرق اسلام، بدون هیچ گونه اختلافی ارائه شده و می شود. دوم : توافق با فصیح ترین و معروف ترین اصول و قواعد لغت عرب، زیرا قرآن به فصیح ترین لغت نازل شده و هرگز جنبه های شذوذ لغوی در آن یافت نمی شود. سوم : توافق با اصول ثابت شریعت و احکام قطعی عقلی، که قرآن پیوسته پایه گزار شریعت و روشنگر اندیشه های صحیح عقلی است.
۸- در اوایل قرن چهارم، ابوبکرابن مجاهد، شیخ القراء بغداد، قرائات را (که حدود ۵۰۰ قرائت بود)
در هفت قرائت (بدون دلیل منطقی) به رسمیت شناخت و بعدها در دوره های مختلف هفت قاری دیگر اضافه شد، بدین ترتیب مجموعا ۱۴ قرائت معروف گشت، به دلیل آنکه هر کدام از این قرائات به وسیله دو راوی روایت شده، مجموع قرائات متداول به ۲۸ قرائت می رسد.
۹- قرائت های قرآن کریم در وسعت ممالک اسلامی از دیرباز به قرائت مشارقه و قرائت مغاربه تقسیم شده است، همه نسخه های قرآن های مطبوع در ممالک اسلامی به روایت حفص از عاصم است. تنها بعضی از قرآن هایی که امروزه در لیبی و تونس به چاپ می رسد، روایت قاری دیگری است.
در ادامه، آقای دکتر زرنگار به بیان علل اصلی شهرت و ترجیح قرائت حفص از عاصم پرداختند:
۱- قرائت عامه مسلمانان با مذاهب مختلف.
۲- اتصال روایت ماثور به معصوم (ع): حفص-عاصم-ابو عبد الرحمن سلمی-امیر المومنین علی (ع)
۳- قرائت حفص مبتنی بر نقل است و نه اجتهاد؛ (ذهبی) صاحب کتاب مشهور و مرجع معرفه قُرّاء الکبار، می گوید: "روایت حفص از عاصم همان قرائت عموم است که قرائت همه ی صحابه بوده و همواره در زمان پیامبر (ص) و پس از رحلت ایشان تا کنون به عنوان متن قرآن شناخته شده است و قرائات مختلف با آن سنجیده می شود" پس ( اقرءوا کما یقرأ الناس ) قرائت جمهور مسلمین و سند است حفص به عنوان رمز است.
۴- ویژگی های شخصیتی (حفص) : ابن الجزری (عالم بزرگ علم قرائات) و صاحب کتاب معروف: (النشر فی القراءات العشر) می گوید: "حفص که قرائت عاصم را در مناطق مختلف رواج داده، به انضباط و استوار شایسته ای معروف بود و از این جهت تمام مسلمانان علاقه مند بودند تا قرائت عاصم را از حفص اخذ نمایند، علاوه بر اینکه:
حفص عالم ترین اصحاب عاصم نسبت به قرائت او بوده است". همچنین امام شاطبی در شاطبیه می گوید: "و حفصٌ و بالاِتقان کان مُفضّلا" حفص به جهت دقت و اتقان در قرائت، برتر از دیگران شمرده می شد. چرا تعبیر «مفضلا» را فقط در مورد حفص بکار برده ؟ و درباره دیگر قراء و راویان چنین تعبیری را بکار نبرده ؟ زیرا وی در امر قرائت بر همه قراء و روات ارجح است.
۵- بی نظیر بودن اسناد روایت حفص از طبقه های قبل از خود هیچ یک از قراء جز عاصم قرائت خود را به صورت روایت ماثور به معصوم (ع) متصل نمی نماید بلکه سایر قرائات اجتهادات شخصی قراء است.
۶- انطباق قرائت حفص با ضوابط و اصول زبان عربی: یاقوت حموی می گوید: " قرائت حفص بر اساس ضوابط و اصول زبان عربی استوار است و از جهت لغوی، نحوی، بلاغی و تفسیری بر سایر قرائات و حتی روایت ابو بکربن عیاش ترجیح داده می شود". به عنوان نمونه : الف – ترجیح قرائت « مالک » بر «مَلِک» در سوره مبارکه حمد ب- ترجیح قرائت : «بل-رانَ» بر قرائت « بَرّان » مطففین /۱۴ ج- ترجیح قرائت «هُزُوا» بر «هُزءاً » : بقره /۶۷
۷- حدیث امام باقر و امام صادق ( علیهما السلام ) : زراره از امام صادق (ع) نقل می کند: « القرآن واحد نزل من عند الواحد ولکن الاختلاف یجئُ مِن قِبَلِ الرّواه » دنبال آن واحد باید باشیم، که نمود و نمودار آن در قرائت حفص جلوه دارد و مرآتی برای قرائت امیر المومنین (ع) و پیامبر اکرم (ص) است.
۸- استفتاءات جدید از مراجع عظام: سابقا غالب مراجع، فتوا به جواز قرائت به ۷ وجه داده بودند. اما اخیرا فتوای اکثریت آنان به جواز یک تلاوت و آن قرائت عاصم به روایت حفص ( یعنی همین قرآن مکتوب ) فتوا داده اند. [ آیات عظام : مکارم شیرازی – علوی گرگانی – مظاهری – لنکرانی – سبحانی و... ] امام خمینی(ره): « احوط آنست که از آنچه در ثبت و ضبط قرآن کنونی در دست مسلمانان وجود دارد، تخلف نشود »
۹- شواهد تاریخی: کربلایی کاظم ساروقی و دیگران فقط قرائت عاصم به روایت حفص را آموخته بودند و می شناختند
و طبق آن تلاوت می کردند و لا غیر.
فایل صوتی وبینار:
مطالب مشابه
دفعات مشاهده: 827 بار |
دفعات چاپ: 202 بار |
دفعات ارسال به دیگران: 0 بار |
0 نظر