علوم انسانی اسلامی

 | تاریخ ارسال: 1399/9/24 | 

علوم انسانی اسلامی



چرا علوم انسانی اسلامی؟
علوم انسانی را دانش تبیین و توصیف کنش های انسانی دانسته اند. کنش های انسانی نیز عرصه ها و تجلیات مختلفی داشته که گاه در عرصه فردی و گاه در عرصه اجتماعی، ظهور می یابند. این کنش ها از زوایا و نظرگاه‌های مختلف، از سوی پژوهشگران و اندیشمندان علوم انسانی و اجتماعی، مورد کنکاش و دقت علمی قرار گرفته و به سبب آن، به تدریج رشته های مختلف دانشگاهی در شاخه علوم انسانی و اجتماعی همانند اقتصاد، مدیریت، جامعه شناسی، علوم سیاسی، حقوق و روان شناسی و... به وجود آمده اند.
بدین ترتیب رشته ها و گرایش های علوم انسانی و اجتماعی با تمام تفاوت ها و مختصات ویژه ای که دارند، در یک چیز مشترک اند و آن عبارت است از تفاوت ماهوی موضوع مطالعه با سایر علوم اعم از علوم پایه، پزشکی و فنی مهندسی. کنش های انسانی توسط موجودی دارای عقل و اختیار صورت می پذیرند. از این رو، دائما در حال تغییر بوده و حالت ثابت و یکسانی ندارند. اما در سایر علوم، موضوع مطالعه، نه دارای اختیار بوده و نه صاحب عقلانیت است. توجه به همین امر، این نکته را آشکار می کند که ارزش ها، هنجارها، باورها، بینش ها، نگرش ها و سایر مولفه های حیات انسانی، تاثیر شگرفی در موضوع مطالعه علوم انسانی و اجتماعی داشته و می‌تواند در مواجهه با مسائل یکسان بشری، کنش های انسانی و اجتماعی متفاوتی خلق کرده و به تبع آن، تئوری ها و مدل های متفاوتی از مطالعه آنها حاصل آید. توجه به این نکته مهم (ورود ارزش‌ها، باورها و هنجارها به موضوع مطالعه علوم انسانی و اجتماعی)، ضرورت توجه به علوم انسانی اسلامی را روشن می نماید.
حسین سوزنچی پس از بررسی هشت نظریه مختلف درباب ماهیت علم دینی، در نهایت اعلام می‌کند در هر موضوعی از موضوعات که علمی تولید می شود، اگر آن علم:
  1.  بر مبانی معتبر فلسفه الهی (یعنی نگرش توحیدی و لوازم فلسفی آن) تکیه کند؛
  2. از منابع معرفتیِ مورد قبول اسلام(عقل و نقل) تغذیه کند؛ و
  3. در راستای غایات مورد نظر اسلام باشد؛
آن علم، یک «علم اسلامی» است. (سوزنچی، ۱۳۹۸: ۳۳۲). از این رو می توان گفت: اسلام، اهداف و محدودیت های متمایزی را برای علوم انسانی و اجتماعی قرار می دهد.
اهداف علوم انسانی اسلامی
با توجه به مطالب فوق، می تواند چهار هدف کلان برای علوم انسانی اسلامی در نظر گرفت. تبیین این اهداف به صورت اجمالی به شرح زیر است:

   ۱. توصیف صحیح مبانی علوم اجتماعی
در حوزه نظریه‌های مبنایی که به تبیین ماهیت عوامل و امور اجتماعی پرداخته و بیشتر از جنس مبانی علوم اجتماعی هستند اسلام، توصیفی از ماهیت انسان، ویژگی‌ها، ابعاد، نحوه پیدایش و موضوعاتی از این دست، ارائه می‌دهد که با توصیف و تبیین بسیاری از نظریه‌ها و مکاتب موجود علوم اجتماعی، متفاوت است. همچنین ماهیت جامعه انسانی، سنن حاکم بر آن، آینده و سرانجام آن را به نحوی تبیین می ‌کند که خاص اسلام بوده و تمایزی آشکار با نظریه‌های موجود دارد.

   ۲.  تبیین و تفسیرهای موحدانه
تغییر جهان بینی فرد پژوهشگر، نوع نگاه وی را تغییر می‌دهد. به گونه ای که فرد با مشاهده پدیده های طبیعی و اجتماعی، به تفسیر متفاوتی از کم و کیف رخداد آنها می رسد. علوم اجتماعی متعارف، تبیین و تفسیرهایی را در خود جای داده است که نگاهی سکولار به پدیده های اجتماعی داشته و درنتیجه تبیین و تفسیری سکولار از آنها ارائه داده اند. در مقابل، تبیین موحدانه، با اعتماد و ایمان به درستی آموزه‌های دینی، در تبیین یک پدیده، جنبه های الهی و اخروی آن را نیز لحاظ کرده و مبتنی بر آن، راه حل‌ها و راهکارهای خویش را هماهنگ با نظام ارزشی اسلام، ارائه می دهد.

   ۳.  استنباط هنجارهای اجتماعی اسلام
نظریه‌های هنجاری به آن دسته از نظریه‌ها و مدل‌هایی اطلاق می شود که نه به توصیف آنچه هست بلکه به بیان آنچه باید و شایسته است می پردازند. به عبارت دیگر، مدل های هنجاری از سوی دانشمندان علوم اجتماعی نه برای توصیف آنچه هست، مورد استفاده قرار گرفته اند بلکه در عوض، آنچه باید باشد را بیان می کنند (Denhardt and Denhardt, ۲۰۰۷: P ). اسلام، کشف و استنباط نظریه‌های هنجاری دین را که لازمه پیمودن مسیر سعادت بشری است، به عنوان یکی از اهداف علوم اجتماعی اسلامی قرار داده و پژوهشگران علوم اجتماعی را موظف می کند تا در تبیین و تفسیر رویدادها و پدیده های انسانی اجتماعی، به توصیف باید و نبایدهای آنها نیز مبتنی بر ارزش ها و نظام ارزشی اسلام بپردازند.

   ۴.  تولید فناوری در جهت تعالی جامعه انسانی
جملگی مباحثی که به بحث نحوه کنترل، مدیریت و سیاست‌گذاری می پردازند، بخشی از نظریه‌های فناورانه علوم اجتماعی به شمار می‌روند. این نظریه ها، بر تبیین ها و توصیف ها مبتنی بوده و از طریق فهمی که از پدیده‌های اجتماعی بدست می آید، نحوه مدیریت آنها را بیان می کنند. اما باید توجه داشت که وقتی ارزش‌های جوامع انسانی، متفاوت هستند، پس فناوری های اجتماعی آنان نیز متفاوت خواهند بود. اسلام، آرمان و غایت نهایی انسان و جامعه انسانی را «کمال» می داند. بنابراین عالمان مسلمان علوم اجتماعی، باید به دنبال ساخت و ابداع فناوری های اجتماعی بوده که جامعه انسانی را هر چه بیشتر به این آرمان نزدیک‌تر نماید. سیاست ها، راهبردها، راه حل ها، ساز و کارها و هرگونه فناوری اجتماعی، باید در چارچوب نظام ارزشی اسلام، ابداع شوند.

محدودیت اسلامی علوم اجتماعی
از آنجا که اسلام برای خود انسان، محدوده مجازی برای عمل کردن قرار می دهد و آن را محور عالم معرفی نمی کند، طبعا برای قدرت کنترل‌گری و دست‌کاری وی نیز محدوده‌ای را تعیین کرده است. از این رو اسلام هم در مقام تولید علم و بدست آوردن تبیین و هم در مقام حکمرانی و سیاست‌گذاری، محدودیت هایی را برای انسان ها قرار داده است.

۱ . تعیین محدوده مجاز آزمون
در مقام تولید علم، پژوهشگران علوم اجتماعی، نمی توانند هر فعلی را که لازم می‌دانند بر روی آزمودنی خویش (انسان و یا گروهی از انسان ها) آزمایش کنند. از طرفی خود آنان نیز برای فهم و درک انسان ها نیز آنگونه که برخی از پژوهشگران تفسیری و انسان شناس انجام می دهند - نمی توانند دست به هر کاری بزنند. در واقع، متون دینی یک چارچوبی را برای پژوهش‌های تجربی ایجاد می‌کند که تخطی از آن چارچوب روا نیست. بنابراین اسلام برای پژوهش های علوم اجتماعی، حداقل دو کار را غیرمجاز اعلام می کند:
  1. عدم جواز انجام هر فعلی بر روی آزمودنی؛
  2. عدم جواز هر فعلی در حین آزمون.
 
۲. امتناع گزینش برخی از مسائل
اگر مسأله هدایت را ناظر به کل زندگی بدانیم، چنانچه متون نقلی در هر حوزه‌ای از حوزه‌های مطالعاتی، حریمی قائل شد و حرمت یا وجوب «عمل»ی را در هر یک عرصه‌های فردی، اجتماعی، خانوادگی، سیاسی، اقتصادی و ... مطرح نمود، آن دستور شرعی، حریم پژوهش‌های ما خواهد بود و دیگر سزاوار نیست که گفته شود: «می خواهیم همان مسئله را با روش تجربی (آزمون و خطا) بیازمائیم.»
 
منابع:
  • سوزنچی، حسین(۱۳۸۹)، معنا، امکان وراهکارهای تحقق علم دینی، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
  • Denhardt, Robert B. Denhardt, Janet Vinzant. ۲۰۰۷. The New Public Service: Serving Not Steering. New York. Sharpe, Inc.

دفعات مشاهده: 45 بار | دفعات چاپ: 4 بار | دفعات ارسال به دیگران: 0 بار | 0 نظر