پیشینه

هنگامی که دانشگاه امام صادق علیه السلام آغاز به کار کرد، دارای سه رشته «معارف اسلامی و اقتصاد»، «معارف اسلامی و علوم سیاسی» و «معارف اسلامی و تبلیغ» بود. پس از مدتی مشخص شد به جز تعدادی واحد پراکنده دانشجویان همچنان معارف اسلامی می‌خوانند و خبری از تبلیغ به عنوان یک تخصص نیست. در حالی که دانشجویان دو رشته دیگر وارد درس‌های تخصصی اقتصاد و سیاسی هم شده بودند.دانشگاه به دنبال آن بود که به مسائل فرهنگی و ارتباطی کشور در سطوح خرد و کلان بپردازد. پس از آشنایی با برخی از بزرگان دانش­ های مربوط در دنیا از وجود مطالعاتی نوپا باخبر می‌شوند که متناسب با نیازهای کشور و علایق دانشگاه بود، بر این اساس برنامه ­ای آموزشی شکل گرفت و کار با تربیت نیروی آموزشی مورد نیاز آغاز شد. دوره اول پذیرش دانشجوی دکتری سال 1374 و دوره اول پذیرش دانشجوی کارشناسی ارشد پیوسته سال 1382 بنابر این باید پایه‌گذار این رشته در ایران را دانشگاه امام صادق علیه السلام و جمعی از دانشجویان با انگیزه رشته معارف اسلامی و تبلیغ دانست.


موضوع
رشته فرهنگ و ارتباطات را باید از جمله رشته‌های نوپای علوم اجتماعی در دنیا تلقی کرد. شاید بیش از شصت سال هم از تدوین آن به عنوان یک دانش مستقل نگذشته باشد؛ هر چند بدون شک یافته‌های آن پیش از این تاریخ در سایر علوم اجتماعی پراکنده بوده است.  مطالعات ارتباطات پس از جنگ جهانی دوم رو به رشد نهاد و از سایر رشتههای علمی همچون جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، علوم سیاسی و حتی مهندسی کمک گرفت. ارتباطات با گسترش رسانه های الکترونیکی به تدریج به صورت رشته آموزشی مستقل در دانشگاه‌ها راهاندازی شد.
ارتباطات علمی است که به مطالعه فرایند تولید و انتقال پیام از سوی فرستنده به گیرنده به منظور تحقق آثار مورد نظر آن پیام در گیرنده می‌پردازد. توسعه فوق‌العاده وسائل ارتباط جمعی همچون شبکه‌های ارتباطی و ماهواره‌ای، چند رسانه‌‌ای‌ها و رسانه‌های متعامل در دنیای معاصر، تا بدان‌جا موثر بوده است که نه تنها علم ارتباطات را به عنوان یکی از محورهای اصلی مطالعات دنیای معاصر قرار داده است، بلکه عصر معاصر را عصر ارتباطات و جامعه جدید را جامعه اطلاعاتی نامیده‌اند.
علم ارتباطات در ایران تا دو دهه قبل دارای شاخه‌های محدودی همچون روزنامه‌نگاری، روابط عمومی، تحقیق در ارتباط جمعی و خبر بوده و جایگاه سایر شاخه‌های مطالعاتی و نیز شناخت رسانه‌های مدرن در این علم  به ویژه تاثیر فرآیند­های ارتباطی بر فرهنگ و تاثیر فرهنگ بر ارتباطات و اعمال نظارت و مدیریت بر آن خالی مانده بود. دانشگاه امام صادق علیه السلام، پس از گذشت یک دهه از تأسیس رشته تبلیغ و با بهره‌گیری از تجربه‌های نوین دانشگاه‌های دنیا، اقدام به یک نوآوری نمود و رشته فرهنگ و ارتباطات را در ایران بنیان نهاد. به این ترتیب تحقیقات پیرامون فرهنگ و علم ارتباطات مورد توجه قرار گرفت تا با استفاده از دستاوردهای آن فرصت­های بیشتری برای تبلیغ و ترویج مکتب اهل بیت (ع) و سیاستگذاری و برنامه ریزی برای ارتقا و گسترش فرهنگ اسلامی- ایرانی در سطح خرد و کلان ملی و فرا ملی فراهم آید.


معنای تلفیق معارف اسلامی با فرهنگ و ارتباطات
همانگونه که گذشت رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات در دانشگاه امام صادق علیه السلام، جایگزین رشته معارف اسلامی و تبلیغ شد. در هنگام تأسیس آن رشته معنایی از تبلیغ مد نظر بود که این معنا قدری در رشته جدید تغییر کرد. هدف از رشته معارف اسلامی و تبلیغ این بود که به معنای مصطلح و رایج به تبلیغ دین پرداخته شود: یعنی رساندن لفظی و کلامی دین. در این رشته تأکید بیشتر بر یادگیری محتوای دینی برای رساندن پیام دین به صورت مستقیم به مردم بود و نه مطالعه قالب‌های انتقال پیام.
در همان دوره مشخص شد که ضعف عمده در حوزه‌ تبلیغ دین عبارت است از نداشتن مبنای نظری در استفاده از قالب‌ها و عدم آشنایی کافی مبلغان با روش‌های نوین انتقال پیام دینی. بر این اساس دانشگاه امام صادق علیه السلام در رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات، راهبرد دیگری را در پیش گرفت و آن عبارت بود از آشنایی دانشجویان با قالب‌های نوین انتقال پیام در عین آشنایی با محتوای پیام دینی. لکن از آنجا که این قالب‌ها عمدتا وارداتی هستند، در این رشته تلاش می‌شود تا در گام نخست زمینه‌های بومی‌سازی تکنولوژی‌های ارتباطی و تبلیغی فراهم شده تا در ادامه این مسیر پر فراز و نشیب ‌ ادبیات جدیدی برای آنها از درون فرهنگ اسلامی پدید آید. به دیگر سخن، هدف اصلی از این رشته با رویکرد تلفیقی آن است که دانش‌آموختگان آن بتوانند از درون دین برای تبلیغ و انتقال پیام اسلام در بستر فرهنگی جامعه‌‌، ‌الگوهایی مناسب خلق کند.
لذا در این رشته سخن از این نیست که به کارگردان بگوییم چگونه فیلمی بسازد که با محدوده‌های شرعی تعارض نداشته‌باشد بلکه بحث از آن است که اولا چگونه باید از ابزارهای ارتباطی برای نشر و ترویج ارزش‌های اسلامی استفاده کرد و ثانیاً چگونه می‌توان الگوهای فرهنگی و سبک زندگی دینی را بر اساس آموزه‌های اسلامی برای رسیدن به یک حیات طیبه بازتولید یا ابداع کرد. در واقع محتوای اسلامی را علمای حوزوی تولید می‌کنند‌ و از دانش‌آموخته این رشته انتظار می‌رود که این محتوا به روش عمل و نگرش و احساس و درک و هیجان اجتماعی تبدیل کند.


کارکر‌دها و توانمندسازی‌های رشته
انتظار این است که عمده دانشجویان دانشگاه امام صادق علیه السلام، وارد فعالیت‌های علمی سطوح بالا شوند و به نحوی در آموزش و پژوهش در عرصه علوم انسانی اسلامی فعالیت بکنند. جنبش نرم افزاری، نظریه‌پردازی و تولید علم و تحول در دنیای دانش، مطالبات جامعه از دانشگاه ماست. اما ممکن است برخی، این توانایی‌ها و علایق را در خود نبینند و به کارهای اجرایی روی بیاورند. پس سطح اول شغلی این رشته (مثل دیگر رشته‌ها)، متخصص علوم انسانی اسلامی(تدریس و تحقیق) است. سطح دوم مدیریت، مشاوره و برنامه‌ریزی در سازمان‌های فرهنگی ارتباطی (همانند صدا و سیما، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت آموزش و پرورش، شورای عالی انقلاب فرهنگی، سازمان میراث فرهنگی و جهانگردی، سازمان تبلیغات اسلامی، رایزنی‌های فرهنگی خارج از کشور و ...) است. سطح سوم، فعالیت مستقیم در عرصه رسانه­ها و برنامه سازی برای آن­ها است
از جمله دانش‌آموختگان این رشته که در عرصه علمی و سیاستگذاری فعال هستند می‌توان به آقایان دکتر حسام الدین آشنا، دکتر ناصر باهنر، دکتر ابراهیم فیاض و حجت الاسلام دکتر محمدسعید مهدوی کنی اشاره نمود. همچنین می‌توان به آقایان دکتر محمدهادی همایون (معاون سابق برنامه‌ریزی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی)  آقای دکتر پیمان جبلی (سفیر جمهوری اسلامی ایران در تونس) و آقای حسین رضی (قائم مقام قبلی اتحادیه رادیو و تلویزیون‌های اسلامی و رئیس سابق شبکه العالم) به عنوان ثمرات این رشته در دانشگاه امام صادق علیه السلام اشاره نمود.


دروس، گرایش‌ها و مقاطع تحصیلی رشته
دوره تحصیلی در رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات در دانشگاه امام صادق علیه السلام، به صورت  کارشناسی ارشد پیوسته (در حدود شش سال) می‌باشد که به طور معمول طول مدت تحصیل دانشجویان این رشته بین یک تا سه ترم از دیگر رشته‌های دانشگاه کوتاه‌تر است. دانشجویان در طول دوره تحصیلی کارشناسی ارشد پیوسته، بسته به گرایش تحصیلی حدود 207 واحد را می‌گذرانند.
با توجه به ماهیت تلفیقی و میان‌رشته‌ای این نوع از مطالعات دانشجویان این رشته دروس متعددی را پشت سر می‌گذرانند و علاوه بر دروس تخصصی رشته، حدود 80 واحد دروس با ماهیت معارف اسلامی (فقه، اصول فقه، دوره مطالعاتی آثار استاد شهید مطهری، تفسیر و تدبر در قرآن کریم، زبان عربی (قواعد و مکالمه عربی) و ...) و همچنین زبان انگلیسی را در طول تحصیل می‌گذرانند.
چهار حوزه کلی درس‌های تخصصی این رشته عبارتند از: مفاهیم (دروس مبانی جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، ارتباطات انسانی، ارتباطات جمعی، انسان‌شناسی فرهنگی، تاریخ اجتماعی و ...)، نظریه‌ها (نظریه جامعه‌شناسی، فرهنگ، ارتباطات، توسعه و جهانی شدن و...)، روش تحقیق (آمار، کارگاه پژوهش، نشانه‌شناسی و...) و مسائل (سمینار مسائل منطقه‌ای و جهانی فرهنگ و ارتباطات، کارگاه سیاستگذاری، سازمان‌ها وسیاست‌ها و ...). در کنار این درس‌ها چند درس مهارتی تکمیلی هم مثل رایانه تخصصی، مهارت‌های کاوش در منابع اطلاعاتی (چاپی، اینترنتی و ...)، کارگاه فناوری‌های نوین ارتباطی (عکاسی، فیلمبرداری، تدوین، کارگردانی و ...) اضافه شده است.
رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات دارای دو گرایش مصوب است. مطالعات حقوقی و مطالعات سیاستگذاری. تفاوت دو گرایش در مقطع لیسانس تنها 18 واحد است. سیاستگذاری عمومی که موضوع گرایش اصلی رشته است به معنای تصمیم دولت در مقام عمل است. دانشجویان این رشته باید ناظر به مشکل واقعی بیرونی بتوانند در انتخاب سیاست‌های فرهنگی درست راه حل ارائه بدهند. گرایش حقوقی، ناظر به مسائل مشترک حقوق و فرهنگ و ارتباطات است. مالکیت معنوی، جرائم رسانه‌ای، آزادی بیان، حق دسترسی به اطلاعات و چالش‌های مرتبط در این گرایش بحث می‌شوند. برنامه‌هایی برای گرایش‌های آموزش و پرورش، گردشگری فرهنگی و ... هم طراحی شده است که ممکن است د رآینده نزدیک راه‌اندازی شوند.
دانشگاه امام صادق علیه السلام، در مقطع دکترای تخصصی رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات نیز دانشجو می‌پذیرد. همچنین دانشجویان این رشته می‌توانند در دیگر دانشگاه‌ها و در رشته‌هایی همانند علوم ارتباطات، جامعه‌شناسی و ... نیز ادامه تحصیل بدهند.
 

دفعات مشاهده: 6490 بار | دفعات چاپ: 2252 بار | دفعات ارسال به دیگران: 0 بار | 0 نظر